🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:17:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अण्डः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अण्डः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अण्डः

अर्थ: अण्डकोष

संस्कृत: पर्याय: पेशी, कोश

व्युत्पत्ति: अम्+ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अण्ड (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अण्ड (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअण्डःअण्डौअण्डाः
द्वितीयाअण्डम्अण्डौअण्डान्
तृतीयाअण्डेनअण्डाभ्याम्अण्डैः
चतुर्थीअण्डायअण्डाभ्याम्अण्डेभ्यः
पञ्चमीअण्डात् / अण्डाद्अण्डाभ्याम्अण्डेभ्यः
षष्ठीअण्डस्यअण्डयोःअण्डानाम्
सप्तमीअण्डेअण्डयोःअण्डेषु
सम्बोधनहे अण्डहे अण्डौहे अण्डाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अंड
अंड
aṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंड संज्ञा पुं॰ [सं॰ अण्ड]
१. अंडा । उ॰—अललपच्छ का अंड ज्यों उलटी चले अस्मान ।—रत्न॰, पृ॰ ६१ ।
२. 'अंडकोश' । फोता ।
२. ब्रह्मांड । लोकपिंड । लोकमंडल । विश्व । उ॰— जिअन मरन फल दसरथ पावा । अंड अनेक अमल जस छाव ।—मानस, २ ।१५६ ।
४. वीर्य । शुक्र ।
५. कस्तूरी का नाफा । मृगनाभि । नाफा ।
६. पंच आवरण । दे॰, 'कोश' ।
७. क मदव । उ॰—अति प्रचंड यह अंडमहाभट जहि सबै जग जानत । सो मव्हीन दीन ह्वौ बपुरो कोपि धनुष शर तानत ।—सूर (शब्द॰) ।
८. मकानों की छाजन के ऊपर के गोलकलश जो शोभा के लिये बनाए जाते हैं । उ॰—(क) अंड टूक जाके भस्मती सौ ऐसा राजा त्रिभुवनपति ।— दक्खिनी, पृ॰ ३० । (ख) वटेबर षग्ग क्मद्ध निसार । तुटै बर देवल अंड अधार ।—पृ॰ रा॰, २४ ।२३९ ।
१०. शिव का एक नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अण्ड n. (also m., L.) [√ अम्, Uṇ.], an egg, a testicle
the scrotum
the musk bag
semen virile, L.
N. of Śiva (from his being identified with the Brahmāṇḍa or mundane egg).
a pinnacle or cupola, VarBṛS.
a partic. part of a Stūpa, Divyāv.
a sword with irregular longitudinal white marks, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (11,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंडः --डं [अमंति संप्रयोगं यांति अनेन; अम्-ड Uṇ. 1. 111] 1 The testicles. --2 The scrotum. --3 An egg; oft. used with reference to the world as having sprung from the primordial egg of Brahmā; ब्रह्मांडच्छत्रंदडः Dk. 1. --4 The musk bag. --5 Semen virile. --6 N. of Śiva. --Comp. --आकर्षणं castration. --आकार, --आकृति a. [बहु.] egg-shaped, oval, elliptical. --(रः --तिः) an ellipse. --कटाहः, --हं [अंडं ब्रह्मांडं कटाहमिव] the shell of the ब्रह्मांड or mundane egg. --कोटरपुष्पी [अंडमिव कोटरे मध्ये पुष्पं यस्याः] [] N. of a plant अजांत्री or नीलवुह्ना. --कोशः --षः, --षकः [ष. त.] the scrotum. --ज a. [अंडात् जायते; जन्-ड] born from an egg. --(जः) {1} a bird, oviparous being; मूकांडजं (काननं) Ku. 3. 42. {2} a fish. {3} a snake. {4} a lizard. {5} Brahmā. --(जा) musk. --धरः [ष. त.] N. of Śiva. --वर्धनं, --वृद्धिः f. swelling of the scrotum, hydrocele. --सू a. oviparous.
अंडः --डं [अमंति संप्रयोगं यांति अनेन; अम्-ड Uṇ. 1. 111] 1 The testicles. --2 The scrotum. --3 An egg; oft. used with reference to the world as having sprung from the primordial egg of Brahmā; ब्रह्मांडच्छत्रंदडः Dk. 1. --4 The musk bag. --5 Semen virile. --6 N. of Śiva. --Comp. --आकर्षणं castration. --आकार, --आकृति a. [बहु.] egg-shaped, oval, elliptical. --(रः --तिः) an ellipse. --कटाहः, --हं [अंडं ब्रह्मांडं कटाहमिव] the shell of the ब्रह्मांड or mundane egg. --कोटरपुष्पी [अंडमिव कोटरे मध्ये पुष्पं यस्याः] [] N. of a plant अजांत्री or नीलवुह्ना. --कोशः --षः, --षकः [ष. त.] the scrotum. --ज a. [अंडात् जायते; जन्-ड] born from an egg. --(जः) {1} a bird, oviparous being; मूकांडजं (काननं) Ku. 3. 42. {2} a fish. {3} a snake. {4} a lizard. {5} Brahmā. --(जा) musk. --धरः [ष. त.] N. of Śiva. --वर्धनं, --वृद्धिः f. swelling of the scrotum, hydrocele. --सू a. oviparous.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0028-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अण्ड न० अमन्ति संप्रयोगं यान्ति अनेन अम--ड टवर्गादि- [] त्वेऽपि डस्य नेत्त्वम् । पुंसोऽवयवभेदे मुष्के, पक्षिडिम्बे, “तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभमिति” मनुः । “ब्रह्मा- ण्डभाण्डोदरभ्राम्यदिति” वीर० । वीर्य्ये च । स्वार्थे कन् । तत्रैव । अस्मिन् कुक्कुट्यादीनां पुंवत् । कुक्कुटाण्डम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0097-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अण्डं, क्ली, (अम् संयोगे भावे क्विप् अमं संयोगं डयन्ते गच्छन्त्यनेन अम् + डी + करणे डः । पुंसोऽवयवभेदे मुष्के, पक्षिडिम्बे । “तदण्डमभव- द्धैमं सहस्रांशुसमप्रममिति” मनुः ।) पक्ष्यादि- प्रादुर्भावककोषः । अण्डा । डिम् । इति भाषा । तत्पर्य्यायः । पेशी २ कोषः ३ । इत्यमरः ॥ पेशिः ४ कोशः ५ पेशीकोषः ६ । इति तट्टीका ॥ डिम्बः ७ । इति मेदिनी ॥ मत्स्यपक्षिकूर्म्माण्डानां गुणाः, -- (“नातिस्निग्धानि वृष्याणि स्वादुपाकरसानि च । वातघ्नान्यतिशुक्राणि गुरूण्यण्डानि पक्षिणाम्” ॥ इति वैद्यके ॥) स्वादुत्वं । कटुपाकित्वं । रुचिशुक्रकारित्वं । वात- श्लेष्मनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ मुष्कः । वीर्य्यं । इति विश्वः ॥ मृगनामिः । इति केचित् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-025-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अण्ड" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अण्डःअण्ड (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अण्डः 📚 ➤ अण्डकोष
संस्कृत: पर्याय: पेशी, कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अंड 📚अंडा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अण्ड
अण्डा (२.५.४०) — पेशी, कोश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अण्डः: अम्+ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें