🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:45:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अत्तृ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अत्तृ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अत्तृ

अर्थ: खाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: भक्षणे

अंग्रेज़ी: to eat, to binge

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अत्तृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अद् + तृच्
  2. अत्तृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अद् + तृच्
  3. अत्तृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अद् + तृच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अत्तृ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअत्तृअत्तृणीअत्तॄणि
द्वितीयाअत्तृअत्तृणीअत्तॄणि
तृतीयाअत्तृणा / अत्त्राअत्तृभ्याम्अत्तृभिः
चतुर्थीअत्तृणे / अत्त्रेअत्तृभ्याम्अत्तृभ्यः
पञ्चमीअत्तृणः / अत्तुःअत्तृभ्याम्अत्तृभ्यः
षष्ठीअत्तृणः / अत्तुःअत्तृणोः / अत्त्रोःअत्तॄणाम्
सप्तमीअत्तृणि / अत्तरिअत्तृणोः / अत्त्रोःअत्तृषु
सम्बोधनहे अत्तृ / हे अत्तःहे अत्तृणीहे अत्तॄणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अद् (अदादिगण) · अर्थ: खाना (भक्षणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअत्तिअत्तःअदन्ति
मध्यमअत्सिअत्थःअत्थ
उत्तमअद्मिअद्वःअद्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अत्ति · लिट्: आद · लुट्: अत्ता · लृट्: अत्स्यति · लोट्: अत्तात् · लङ्: आदत् · विधिलिङ्: अद्यात् · आशीर्लिङ्: अद्यात् · लुङ्: अघसत् · लृङ्: आत्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अदन · ण्वुल्: आदकः · तृच्: अत्ता · ण्यत्: आद्यः · तव्य: अत्तव्यः · अनीयर्: अदनीयः · क्त: जग्धः · क्तवतु: जग्धवान् · शतृ: अदन् · स्य-शतृ: अत्स्यन् · क्त्वा: जग्ध्वा · ल्यप्: प्रजग्ध्य · तुमुन्: अत्तुम् · णमुल्: आदम् · घञ्: घासः · क्तिन्: जग्धि · क्वसु: जक्षिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अत्तृ
अत्तृ
attṛ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अत्तृ m. an eater, AV. &c.; f(अत्त्री). , TS.
अत्तृ &c. See s.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (16,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अत्तृ &c. See under अद्.
अत्तृ a. [अद्-तृच्] One who eats; अरक्षितारमत्तारं नृपं विद्यादधोगतिं Ms. 8. 309.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0037-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अत्तृ पु० अद्--तृच् । परमेश्वरे, “अत्ता चराचरग्रहणादिति” शारीरकसूत्रम् तस्य अत्तृत्वञ्च “यस्य ब्रह्म च क्षात्रञ्चोभे भवत ओदनो मृत्युर्यस्योपसेचनमिति” श्रुतौ सर्वभ- क्षकत्वेनोक्तेः । अधिकमदितिशब्दे वक्ष्यते भक्षणकर्त्तृमात्रे त्रि० स्त्रियां ङीप् । “अरक्षितारमत्तारं नृपं विद्या- दधोगतिमिति” भार० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0108,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अत्तृअत्तृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अद् + तृच् 📚
अन्य सम्भावना: अत्तृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अद् + तृच् | अत्तृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अद् + तृच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अत्तृ 📚 ➤ खाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: भक्षणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अत्तृ 📚m. an eater, AV. &c.; f(अत्त्री). , TS🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अत्तृ: अद् + तृच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें