🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:35:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अद्वैत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अद्वैत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अद्वैत

अर्थ: - नास्ति द्वैतं यस्य

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अद्वैत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अद्वैत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अद्वैत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअद्वैतःअद्वैतौअद्वैताः
द्वितीयाअद्वैतम्अद्वैतौअद्वैतान्
तृतीयाअद्वैतेनअद्वैताभ्याम्अद्वैतैः
चतुर्थीअद्वैतायअद्वैताभ्याम्अद्वैतेभ्यः
पञ्चमीअद्वैतात् / अद्वैताद्अद्वैताभ्याम्अद्वैतेभ्यः
षष्ठीअद्वैतस्यअद्वैतयोःअद्वैतानाम्
सप्तमीअद्वैतेअद्वैतयोःअद्वैतेषु
सम्बोधनहे अद्वैतहे अद्वैतौहे अद्वैताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अद्वैत
अद्वैत
advaita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अद्वैत १ वि॰ [सं॰]
१. द्धितीयरहित । एकाकी । अकेला । एक ।
२. अनुपम । बेजाड़ ।
अद्वैत २ संज्ञा पुं॰
१. ब्रह्म । ईशवर ।
२. द्धैत या भेद का अभाव । जीव ब्रह्म का ऐक्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-द्वैत mfn. destitute of duality, having no duplicate, ŚBr. xiv, &c.
peerless
sole, unique
epithet of Viṣṇu
अ-द्वैत n. non-duality
identity of Brahmă or of the Paramātman or supreme soul with the Jīvātman or human soul
identity of spirit and matter
the ultimate truth
title of an Upaniṣad
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (19,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अद्वैत a. [न. ब.] 1 Not dual; of one or uniform nature, equable, unchanging; ˚तं सुखदुःखयोः U. 1. 39. --2 Matchless, peerless, sole, only, unique. --तं [न. त.] 1 Non-duality, identity; especially that of Brahma with the universe or with the soul, or of soul and matter; See अद्वय also. --2 The supreme or highest truth or Brahma itself. --3 N. of an Upanishad; अद्वैतेन solely, without any duplicity. --Comp. --आनंदः (अद्वय˚) {1} the joy arising from a knowledge of the identity of the universe and the supreme spirit. {2} N. of an author who, according to Colebrooke, flourished at the close of the 15th century. --वादिन् = अद्वयवादिन् q. v. above; a Vedāntin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0043-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अद्वैत न० द्विधा इतम् द्वीतं तस्य भावः द्वैतं भेदः अभावार्थे न० त० । अभेदे, “अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगुणं सर्व्वास्वव- स्थासु यदिति” उत्तरचरितम् । नास्ति द्वैतं भेदो यत्र । भेदरहिते त्रि० ब्रह्मणि न० । “अद्वैततत्त्व इव सत्य- तरेऽपि लोक” इति नैषधम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0119,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अद्वैतः, त्रि, (द्विधाभेदमितः प्राप्तः । द्वित + स्वार्थे अण् न द्वेतः । द्वितीयरहितः ।) एकः । यथा, -- यदद्वैतं ब्रह्मोपनिषदि तदप्यस्य तनुभा । इति श्रीचैतन्यचरितामृतं ॥
अद्वैतः, पुं, (द्विधाभेदमितः प्राप्तः तृतीयातत्, प्रज्ञा- दित्वात् स्वार्थे अण् ततोभिन्नः नञ्समासः ।) द्वैत- रहितः विष्णः । यथा, -- “विष्णुमानन्दमद्वैतं विज्ञानं सर्व्वगं प्रभुं । प्रणमामि सदा भक्त्या चेतसा हृदयालयं ॥” इति गारुडे २३८ अध्यायः ॥ * ॥ शिवावतार- विशेषः । यथा, -- “नित्यानन्दो भक्तरूपो व्रजे यः श्रीहलायुधः । भक्तावतार आचार्य्योऽद्वैतो यः श्रीसदाशिवः ॥ * ॥” तत्पित्रादिविवरणं यथा, -- “महादेवस्य मित्रं यः कुवेरो गुह्यकेश्वरः । कुवेरपण्डितः सोऽद्य जनकोऽस्य विदांवरः ॥ पुरा कुवेरः कैलासे सिध्यसाध्यनिषेविते । जजाप परमं मन्त्रं शैवं श्रीशिववल्लभः ॥ ततो दयालुर्भगवान् वरं वृण्विति सोऽब्रवीत् । ततः कुवेरो वरयामास त्वं मे सुतो भव ॥ प्रार्थितस्तेन देवेशो वरदेशः सदाशिवः । जन्मजन्मान्तरे पुत्त्र प्राप्स्यामि पुत्त्रतां तव ॥ इति प्राप्य वरं कष्टं कियन्तं कालमास्थितः । कार्य्यादीशवशात् सोऽद्याद्वैतस्य जनकोऽभवत् ॥ योगमाया भगवती गृहिणी तस्य साम्प्रतं । सीतारूपेणावतीर्णा श्रीनाम्नी तत्प्रकाशतः ॥ तस्य पुत्त्रोऽच्युतानन्दः कृष चैतन्यवल्लभः । श्रीमत्पण्डितगोस्वामिशिष्यप्रिय इति श्रुतं ॥ यः कार्त्तिकेयः प्रागासीदिति जल्पन्ति केचन” । इति गौरगणोद्देशदीपिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-036-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अद्वैतअद्वैत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अद्वैत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अद्वैत 📚 ➤ - नास्ति द्वैतं यस्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अद्वैत 📚द्धितीयरहित । एकाकी । अकेला । एक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬