🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:35:01 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अद्वैत
advaita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अद्वैत १ वि॰ [सं॰]
१. द्धितीयरहित । एकाकी । अकेला । एक ।
२. अनुपम । बेजाड़ ।
अद्वैत २ संज्ञा पुं॰
१. ब्रह्म । ईशवर ।
२. द्धैत या भेद का अभाव । जीव ब्रह्म का ऐक्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-द्वैत mfn. destitute of duality, having no duplicate, ŚBr. xiv, &c.
peerless
sole, unique
epithet of Viṣṇu
अ-द्वैत n. non-duality
identity of Brahmă or of the Paramātman or supreme soul with the Jīvātman or human soul
identity of spirit and matter
the ultimate truth
title of an Upaniṣad
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (19,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अद्वैत a. [न. ब.] 1 Not dual; of one or uniform nature, equable, unchanging; ˚तं सुखदुःखयोः U. 1. 39. --2 Matchless, peerless, sole, only, unique. --तं [न. त.] 1 Non-duality, identity; especially that of Brahma with the universe or with the soul, or of soul and matter; See अद्वय also. --2 The supreme or highest truth or Brahma itself. --3 N. of an Upanishad; अद्वैतेन solely, without any duplicity. --Comp. --आनंदः (अद्वय˚) {1} the joy arising from a knowledge of the identity of the universe and the supreme spirit. {2} N. of an author who, according to Colebrooke, flourished at the close of the 15th century. --वादिन् = अद्वयवादिन् q. v. above; a Vedāntin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0043-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अद्वैत न० द्विधा इतम् द्वीतं तस्य भावः द्वैतं भेदः अभावार्थे न० त० । अभेदे, “अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगुणं सर्व्वास्वव- स्थासु यदिति” उत्तरचरितम् । नास्ति द्वैतं भेदो यत्र । भेदरहिते त्रि० ब्रह्मणि न० । “अद्वैततत्त्व इव सत्य- तरेऽपि लोक” इति नैषधम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0119,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अद्वैतः, त्रि, (द्विधाभेदमितः प्राप्तः । द्वित + स्वार्थे अण् न द्वेतः । द्वितीयरहितः ।) एकः । यथा, -- यदद्वैतं ब्रह्मोपनिषदि तदप्यस्य तनुभा । इति श्रीचैतन्यचरितामृतं ॥
अद्वैतः, पुं, (द्विधाभेदमितः प्राप्तः तृतीयातत्, प्रज्ञा- दित्वात् स्वार्थे अण् ततोभिन्नः नञ्समासः ।) द्वैत- रहितः विष्णः । यथा, -- “विष्णुमानन्दमद्वैतं विज्ञानं सर्व्वगं प्रभुं । प्रणमामि सदा भक्त्या चेतसा हृदयालयं ॥” इति गारुडे २३८ अध्यायः ॥ * ॥ शिवावतार- विशेषः । यथा, -- “नित्यानन्दो भक्तरूपो व्रजे यः श्रीहलायुधः । भक्तावतार आचार्य्योऽद्वैतो यः श्रीसदाशिवः ॥ * ॥” तत्पित्रादिविवरणं यथा, -- “महादेवस्य मित्रं यः कुवेरो गुह्यकेश्वरः । कुवेरपण्डितः सोऽद्य जनकोऽस्य विदांवरः ॥ पुरा कुवेरः कैलासे सिध्यसाध्यनिषेविते । जजाप परमं मन्त्रं शैवं श्रीशिववल्लभः ॥ ततो दयालुर्भगवान् वरं वृण्विति सोऽब्रवीत् । ततः कुवेरो वरयामास त्वं मे सुतो भव ॥ प्रार्थितस्तेन देवेशो वरदेशः सदाशिवः । जन्मजन्मान्तरे पुत्त्र प्राप्स्यामि पुत्त्रतां तव ॥ इति प्राप्य वरं कष्टं कियन्तं कालमास्थितः । कार्य्यादीशवशात् सोऽद्याद्वैतस्य जनकोऽभवत् ॥ योगमाया भगवती गृहिणी तस्य साम्प्रतं । सीतारूपेणावतीर्णा श्रीनाम्नी तत्प्रकाशतः ॥ तस्य पुत्त्रोऽच्युतानन्दः कृष चैतन्यवल्लभः । श्रीमत्पण्डितगोस्वामिशिष्यप्रिय इति श्रुतं ॥ यः कार्त्तिकेयः प्रागासीदिति जल्पन्ति केचन” । इति गौरगणोद्देशदीपिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-036-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें