🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:20:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अधिवास

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अधिवास

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अधिवास

अर्थ: आवास, निवास, वास, बसति, बसना

व्युत्पत्ति: अधि+वस्+णिच्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अधिवास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अधिवास (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअधिवासःअधिवासौअधिवासाः
द्वितीयाअधिवासम्अधिवासौअधिवासान्
तृतीयाअधिवासेनअधिवासाभ्याम्अधिवासैः
चतुर्थीअधिवासायअधिवासाभ्याम्अधिवासेभ्यः
पञ्चमीअधिवासात् / अधिवासाद्अधिवासाभ्याम्अधिवासेभ्यः
षष्ठीअधिवासस्यअधिवासयोःअधिवासानाम्
सप्तमीअधिवासेअधिवासयोःअधिवासेषु
सम्बोधनहे अधिवासहे अधिवासौहे अधिवासाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अधिवास
अधिवास
adhivāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अधिवास संज्ञा पुं॰ [सं॰ ]
१. निवासस्थल । स्थान । रहने की जगह ।
२. महासुगंध । खुशबू ।
३. विवाह से पहले तेल हलदी चढ़ाने की रीति ।
४. उबटन ।
५. अधिक ठहरना । अधिक देर तक रहना ।
६. दूसरे के घर जाकर रहना । विशेष— मनु के अनुसार स्त्रियों के ६ दोषों में से एक ।
७. यज्ञारंभ के पूर्व देवता का आवाहन (को॰) ।
८. हठ (को॰) ।
९. लबादा (को॰) ।
१०. निवासी (को॰) ।
११. पड़ोसी [को॰] ।
१२. ऊपर रहनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अधि-वास [ŚBr.] or अधी-वास [RV.; ŚBr. &c.], अस्, m. or 1. अधी-वासस् [Vait.], अस्, n. an upper garment, mantle.
2. अधि-वास m. an inhabitant
a neighbour
one who dwells above
a habitation, abode, settlement, site
sitting before a person's house without taking food till he ceases to oppose or refuse a demand (commonly called ‘sitting in dharṇā’)
pertinacity.
3. अधि-वास m. perfume, fragrance
application of perfumes or fragrant cosmetics.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (22,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधिवासः 1 Abode, residence; dwelling; सतत˚सुभगार्पितस्तनं Māl. 5. 8; तस्यापि स एव गिरिरधिवासः K. 137; लक्ष्मी भृतोंभोधितटाधिवासान् Śi. 3. 71 situated on; settlement, habitation. --2 An inhabitant, neighbour. --3 Obstinate pertinacity in making a demand, sitting without food [] before a person's house till he ceases to oppose or refuse it (Mar. धरणा). --4 [अधिवासयति देवता अनेन, करणे घञ्] Consecration of an image especially before the commencement of a sacrificial rite; see अधिवासनं also. --5 A garment, mantle (अधीवासः also).
अधिवासः Application of perfumes or fragrant cosmetics; scenting, perfuming; fragrance, scent, fragrant odour itself; अधिवासस्पृहयेव मारुतः R. 8. 34; Śi. 2. 20, 5. 42; K. 183.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0050-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधिवास पु० अधि + वस निवासे--घञ् । निवासे “श्रीः कैटभारिहृदयैककृताधिवासेति” देवीभा० । अधि + वास सुरभीकरणे भावे घञ् । सौरभे “ककुद्मिकन्यावक्त्रान्त- र्वासलब्धाधिवासयेति” माघः “अधिवासस्पृहयेव मारुत” इति रघुः । अधिवासयति देवता अनेन अधि + वस--णिच् करणे घञ् । यज्ञारम्भपूर्व्वदिवसे देवतास्थापनादि- कर्म्मणि । “अधिवासः परेऽहनीति” स्मृतिः “मध्यरात्रेऽधि- वासयेदिति” स्मृत्युक्तेस्तस्य पूर्व्वेद्युर्मध्यरात्रे कर्त्तव्यता । “आत्ययिकेषु कार्य्येषु सद्यएवाधिवासये” दित्युक्ते र्यागदिनेऽपि क्वचित् कर्त्तव्यता । गन्धमाल्याद्यैः संस्कारे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0134,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अधिवास" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अधिवासअधिवास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अधिवास 📚 ➤ आवास, निवास, वास, बसति, बसना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अधिवास 📚निवासस्थल । स्थान । रहने की जगह🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अधिवास: अधि+वस्+णिच्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬