🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:23:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अधिवास
adhivāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अधिवास संज्ञा पुं॰ [सं॰ ]
१. निवासस्थल । स्थान । रहने की जगह ।
२. महासुगंध । खुशबू ।
३. विवाह से पहले तेल हलदी चढ़ाने की रीति ।
४. उबटन ।
५. अधिक ठहरना । अधिक देर तक रहना ।
६. दूसरे के घर जाकर रहना । विशेष— मनु के अनुसार स्त्रियों के ६ दोषों में से एक ।
७. यज्ञारंभ के पूर्व देवता का आवाहन (को॰) ।
८. हठ (को॰) ।
९. लबादा (को॰) ।
१०. निवासी (को॰) ।
११. पड़ोसी [को॰] ।
१२. ऊपर रहनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अधि-वास [ŚBr.] or अधी-वास [RV.; ŚBr. &c.], अस्, m. or 1. अधी-वासस् [Vait.], अस्, n. an upper garment, mantle.
2. अधि-वास m. an inhabitant
a neighbour
one who dwells above
a habitation, abode, settlement, site
sitting before a person's house without taking food till he ceases to oppose or refuse a demand (commonly called ‘sitting in dharṇā’)
pertinacity.
3. अधि-वास m. perfume, fragrance
application of perfumes or fragrant cosmetics.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (22,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधिवासः 1 Abode, residence; dwelling; सतत˚सुभगार्पितस्तनं Māl. 5. 8; तस्यापि स एव गिरिरधिवासः K. 137; लक्ष्मी भृतोंभोधितटाधिवासान् Śi. 3. 71 situated on; settlement, habitation. --2 An inhabitant, neighbour. --3 Obstinate pertinacity in making a demand, sitting without food [] before a person's house till he ceases to oppose or refuse it (Mar. धरणा). --4 [अधिवासयति देवता अनेन, करणे घञ्] Consecration of an image especially before the commencement of a sacrificial rite; see अधिवासनं also. --5 A garment, mantle (अधीवासः also).
अधिवासः Application of perfumes or fragrant cosmetics; scenting, perfuming; fragrance, scent, fragrant odour itself; अधिवासस्पृहयेव मारुतः R. 8. 34; Śi. 2. 20, 5. 42; K. 183.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0050-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधिवास पु० अधि + वस निवासे--घञ् । निवासे “श्रीः कैटभारिहृदयैककृताधिवासेति” देवीभा० । अधि + वास सुरभीकरणे भावे घञ् । सौरभे “ककुद्मिकन्यावक्त्रान्त- र्वासलब्धाधिवासयेति” माघः “अधिवासस्पृहयेव मारुत” इति रघुः । अधिवासयति देवता अनेन अधि + वस--णिच् करणे घञ् । यज्ञारम्भपूर्व्वदिवसे देवतास्थापनादि- कर्म्मणि । “अधिवासः परेऽहनीति” स्मृतिः “मध्यरात्रेऽधि- वासयेदिति” स्मृत्युक्तेस्तस्य पूर्व्वेद्युर्मध्यरात्रे कर्त्तव्यता । “आत्ययिकेषु कार्य्येषु सद्यएवाधिवासये” दित्युक्ते र्यागदिनेऽपि क्वचित् कर्त्तव्यता । गन्धमाल्याद्यैः संस्कारे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0134,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अधिवास" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें