🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:16:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अधीत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अधीत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अधीत

अर्थ: स्मरण करना, याद करना, चिन्तन करना

संस्कृत: स्मरणे

अंग्रेज़ी: to memorize, to think

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  2. अधीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + क्त
  3. अधीत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + क्त

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — इ (अदादिगण) · अर्थ: स्मरण करना, याद करना, चिन्तन करना (स्मरणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअधीतात् / अधीताद् / अध्येतुअधीताम्अधियन्तु / अधीयन्तु
मध्यमअधीतात् / अधीताद् / अधीहिअधीतम्अधीत
उत्तमअध्ययानिअध्ययावअध्ययाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अध्येति · लिट्: अधीयाय · लुट्: अध्येता · लृट्: अध्येष्यति · लोट्: अधीतात् · लङ्: अध्यैत् · विधिलिङ्: अधीयात् · आशीर्लिङ्: अधीयात् · लुङ्: अध्यगात् · लृङ्: अध्यैष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अध्ययन · ण्वुल्: अध्यायकः · तृच्: अध्येता · यत्: अध्येयः · तव्य: अध्येतव्यः · अनीयर्: अध्ययनीयः · क्त: अधीतः · क्तवतु: अधीतवान् · शतृ: अधियन् · स्य-शतृ: अध्येष्यन् · ल्यप्: अधीत्य · तुमुन्: अध्येतुम् · णमुल्: अध्यायम् · क्तिन्: अधीति · क्वसु: अधीयिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अधीत
अधीत
adhīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अधीत वि॰ पुं॰ [सं॰ ] पढ़ा हुआ । बाँचा हुआ । उ॰—प्रथमहि ध्यान पदस्थ है, दुतिये चिंतु अधीत । त्रितिय ध्यान रूपस्थ पुनि, चतुर्थ रुपातीत । —सुंदर ग्रं, भा
१. पृ॰ ५३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधीत mfn. attained
studied, read
well read, learned.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (22,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधीत p. p. Learnt, studied, read, remembered, attained &c. --Comp. --विद्य a. who has studied the Vedas or finished his studies.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0051-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधीत न० अधि + इङ--भावे क्त । अध्ययने, कर्म्मणि क्त । कृताध्ययने अभ्यस्ते च त्रि० “ईषदीषदनधीतविद्ययेति” कुसु० । “अधीतवेदवेदाङ्गत्वेनेति” वे० सा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0135,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधीतः, त्रि, (अधि + इङ् + कर्म्मणि क्तः ।) कृता- ध्ययनः । पठितः । यथा, -- “अधीते शतसाहस्रमनन्तं वेदपारगे” । इति स्मृतिः ॥ पठितशास्त्रं । पाठे क्ली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-039-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अधीत" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अधीतइ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: अधीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + क्त | अधीत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अधीत 📚 ➤ स्मरण करना, याद करना, चिन्तन करना
संस्कृत: स्मरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अधीत 📚पढ़ा हुआ । बाँचा हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें