🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:06:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनार्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनार्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनार्य

अर्थ: "अप्रतिष्ठित,नीच, अधम"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनार्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अनार्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनार्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनार्यःअनार्यौअनार्याः
द्वितीयाअनार्यम्अनार्यौअनार्यान्
तृतीयाअनार्येणअनार्याभ्याम्अनार्यैः
चतुर्थीअनार्यायअनार्याभ्याम्अनार्येभ्यः
पञ्चमीअनार्यात् / अनार्याद्अनार्याभ्याम्अनार्येभ्यः
षष्ठीअनार्यस्यअनार्ययोःअनार्याणाम्
सप्तमीअनार्येअनार्ययोःअनार्येषु
सम्बोधनहे अनार्यहे अनार्यौहे अनार्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनार्य
अनार्य
anārya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनार्य वि॰ [सं॰]
१. आर्य जाति से रहित ।
२. अश्रेष्ठ [को॰] ।
अनार्य संज्ञा पुं॰ [स्त्री॰ अनार्या]
१. वह जो आर्य न हो ।
२. म्लेच्छ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्-आर्य mfn. not honourable or respectable, vulgar, inferior
destitute of Āryas
अन्-आर्य m. not an Ārya.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (28,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनार्य a. Not respectable (not deserving to be styled आर्य), not polite or decent; vulgar; not belonging to an Ārya, unworthy, vile, base, mean, wretched; अनार्यानार्यलिंगिनः Ms. 9. 260; अनार्यायां समुत्पन्नो ब्राह्मणात् 10. 66; H. 4. 25; कीटका नाम देशोऽनार्यनिवासः Nir. void of Āryas; शकुंतलायामनार्यमाचरितं तेन राज्ञा Ś. 4 the king has behaved basely or unworthily towards Śakuntalā; कदाचिदस्मिन्नप्यनार्योऽनार्यमाचरिष्यति Ve. 4. --र्यः 1 One who is not an Ārya. --2 A country not inhabited by the Āryas. --3 A Śūdra. --4 A Mleccha. --5 An ignoble person. --Comp. --कर्मिन् a. doing work unbecoming an Ārya or becoming only a non-Ārya. --ज a. of vile or base origin. --(जं) [अनार्यदेशे जातं] agallochum (being produced in the country of the Mlecchas &c.). --जुष्ट a. discarded by the good, not practised or observed by the Āryas or respectable people. --तिक्तः [ अनार्याप्रियः तिक्तः शाक. त] N. of the plant Gentiana Cherayta Rox. (Mar. किराईत).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0062-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनार्य्य पु० न आर्य्यः न० त० । आर्य्यभिन्ने असच्चरिते । “अनार्य्य इति मामार्य्या इति” रामा० । न० ७ ब० । आर्य्यानाश्नये देशे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0160,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनार्य्यः, त्रि, (ऋ + ण्यत्, न आर्य्यः श्रेष्ठः, नञ्- समासः ।) अश्रेष्ठः । यथा, -- “अनार्य्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्त्तिकरमर्ज्जुन” । इति श्रीभगवद्गीता ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-046-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनार्य" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनार्यअनार्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अनार्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनार्य 📚 ➤ "अप्रतिष्ठित,नीच, अधम"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनार्य 📚आर्य जाति से रहित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें