🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:35:26 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनुगत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनुगत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनुगत

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: followed by, having anything (as a skin) hanging behind

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनुगत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अनुगत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनुगत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनुगतःअनुगतौअनुगताः
द्वितीयाअनुगतम्अनुगतौअनुगतान्
तृतीयाअनुगतेनअनुगताभ्याम्अनुगतैः
चतुर्थीअनुगतायअनुगताभ्याम्अनुगतेभ्यः
पञ्चमीअनुगतात् / अनुगताद्अनुगताभ्याम्अनुगतेभ्यः
षष्ठीअनुगतस्यअनुगतयोःअनुगतानाम्
सप्तमीअनुगतेअनुगतयोःअनुगतेषु
सम्बोधनहे अनुगतहे अनुगतौहे अनुगताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनुगत
अनुगत
anugata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुगत १ वि॰ [सं॰]
१. पीछे पीछे चलनेवाला । अनुगामी । अनुयायी उ॰—चिर अनुगत सौंदर्य के समादर में ।—लहर, पृ॰६५ ।
२. अनुकूल । मुआफिक । जैसे; —नियमानुगकत कार्य होना उत्तम है (शब्द॰) ।
अनुगत २ संज्ञा पुं॰
१. सेवक । अनुचर । नौकर ।
२. संगीत में मध्यम लय या समय (को॰) ।
अनुगत संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. अनुगमन । अनुसरण । पीछे पीछे चलना ।
२. अनुकरण । नकल ।
३. अंतिम दशा । मरण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-गत mfn. followed by, having anything (as a skin) hanging behind
following
a follower
acquired
extinguished
tallying with
अनु-गत n. moderate time (in music).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (31,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुगत p. p. 1 (Used passively) (a) Followed (lit. & fig.), attended; अनुगतमलिवृंदैर्गंडभित्तीर्विहाय R. 12. 102; M. 3. 9; Ms. 11. 71. (b) Full of, filled with; दारिद्र्येणाभिभूतेन त्वत्स्नेहानुगतेन च Mk. 4. 5; वर्षधरकलमूकानुगतेन परिजनेन K. 159 consisting or made up of; चिंतानुगतसर्वात्मन् Mb. (c) Covered, as by a dress hanging behind; शिवमिवानुगतं गजचर्मणा Ki. 5. 2 (पश्चाद्व्याप्तं). (d) Extinguished &c. (e) Acquired, obtained. --2 (Used actively) (a) Following, obeying, observing; स्वमतमनुगतः Mu. 5. 19; विभवानुगता भार्या Mk. 3. 28; दिग्विजयप्रसंगेनानुगतो भूमिमिमां K. 191 come to; Ms. 9. 267; K. 166; Mu. 6. 5; H. 2. 56; R. 15. 9. (b) Corresponding or tallying with, adapted or answering to, in harmony with; सूत्रेणानुगतं भवति Ś. B.; पादन्यासो लयमनुगतः M. 2. 9 in accompaniment to the musical time; [] मृदंग ˚तः संगीतमधुरः Ratn. 1; ˚वीणैः Śi. 11. 10. (c) Adequate or suitable to, fit for; प्रस्तावानुगतं पृष्टः Pt. 5. (d) Imitating; परितुष्टोऽस्मि यत्पितरमनुगतो वत्सः M. 5 I am glad that the boy takes after his father. --तं Moderate time in music. --Comp. --अर्थ a. having a corresponding or easily discoverable sense.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0069-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुगत त्रि० अनु + गम--क्त । पश्चाद्गते, सहगते, आनुलोम्यं गते, सामान्यधर्म्मग्रहणेन संगृहीतेऽखिले विशेषे, अधीने च । “आगच्छद्यत्र काकुत्स्थः स्वर्गाय समुपस्थितः विमा- नवरकोटीभिर्देवैरनुगतस्तदेति” रामा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0171,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुगतः, त्रि, (अनुगच्छति अनु + गम् + कर्त्तरि क्तः ।) अनुगः । आश्रितः । अधीनः । पश्चाद्गतः । यथा, -- “आगच्छद् यत्र काकुत्स्थः स्वर्गाय समुपस्थितः । विमानवरकोटीभिर्देवैरनुगतस्तदा” ॥ इति रामायणं ॥ नियतः । यथा, “न च तदनु- [] गतमेव अभिधावलम्बने नापि तस्य भावात्” । इति पञ्चमोल्लासे काव्यप्रकाशकारः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-048-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनुगत" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनुगतअनुगत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अनुगत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनुगत 📚 ➤ पीछे पीछे चलनेवाला । अनुगामी । अनुयायी उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): followed by, having anything (as a skin) hanging behind

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनुगत 📚पीछे पीछे चलनेवाला । अनुगामी । अनुयायी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें