🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:38:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनुचरा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनुचराः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनुचराः

अर्थ: सहचर,अनुयायी,नौकर,सेवक

संस्कृत: सहायकः · पर्याय: अनुप्लव, सहाय, अभिचर, सचिव

व्युत्पत्ति: अनु+चर्+ट्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनुचर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. अनुचर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  3. अनुचरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. अनुचरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. अनुचरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. अनुचरा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनुचर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनुचरःअनुचरौअनुचराः
द्वितीयाअनुचरम्अनुचरौअनुचरान्
तृतीयाअनुचरेणअनुचराभ्याम्अनुचरैः
चतुर्थीअनुचरायअनुचराभ्याम्अनुचरेभ्यः
पञ्चमीअनुचरात् / अनुचराद्अनुचराभ्याम्अनुचरेभ्यः
षष्ठीअनुचरस्यअनुचरयोःअनुचराणाम्
सप्तमीअनुचरेअनुचरयोःअनुचरेषु
सम्बोधनहे अनुचरहे अनुचरौहे अनुचराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनुचर
अनुचर
anucara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सहायक/अनुचर (2.8.71) अनुप्लव · सहाय · अभिचर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुचर संज्ञा पुं॰ [सं॰] [लि॰ स्त्री॰ अनुचरा, अनुचरी]
१. पीछे चलनेवाला दास । नौकर । उ॰— अपनी आवश्यकता का अनुचर बन गया ।— करूण॰, पृ॰ २६ ।
२. सहचर । साथी । उ॰— सामने ता शैशव से अनुचर मानिक युवक अब ।— लहर,पृ॰ ७२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-चर mf(ई)n. following, attending
अनु-चर m. companion, follower, servant
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (32,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुचरः 1 A companion, follower, attendant, servant; तेनानुचरेण धेनोः R. 2. 4; आत्मानुचरस्य भावं जिज्ञासमाना 26, 52; Me. 3; Ms. 12. 47. In comp. attended or followed by; वानर˚, राक्षस˚ &c. --2 Following a spy ( चरमनुगतः). --री, --रा 1 A female attendant. --2 A logical or due strophe.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0069-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुचर त्रि० अनुचरति अनु + चर--ट स्त्रियां ङीप् अच् वा स्त्रियां टाप् । सहचरे, पश्चाद्गामिनि, दासादौ, “व्रताय तेनानुचरेण धेनोरिति” “अन्येद्युरात्मानुचरस्य भावमिति च” रघुः । अनुगतश्चरं दूतं गतिस० । दूतानुगे त्रि० । सेवके च, “गन्धर्वा गुह्यकायक्षा विबुधानुचराश्च ये” इति मनुः “चत्वारि च शतान्यनुचरणामिति” कौ० ब्रा० “अप्सरसो महेन्द्रानुचरा दशेति “सौमित्रिसीतानुचर- स्येति” भट्टिः । “पालागली सानुचर्य्यः शतेन शतेन” इति कात्या० २०, १, १२, एतद्व्याख्यायां बहुशः अनुचरीशब्द- प्रयोगस्तत्र द्रष्टव्यः पालागली दासपुत्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0172,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुचरः, त्रि, (अनु साहित्येन चरति गच्छति, अनु + चर + ट ।) सहचरः । सहायः । इत्य- मरः ॥ दासः । इति हलायुधः ॥ (“अनुचरेण धनाधिपतेरथो” । इति भारविः । “पैतृकं वाञ्छतो राज्यं पार्थस्यानुचरा व्यधुः” । इति रामायणं ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-048-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनुचर" आता है (20)
अब्द दास । सेवक । गुलाम । अनुचर । भक्तआनुयात्रिक सेवक । नौकर । अनुचरअनुयायी अनुचर । सेवक । दास । पैरोकारउपस्थाता अनुचर । दास । सेवकताबेदार नौकर । सेवक । अनुचरपरिवारी परिवार में रहनेवाला । कुटुंबी । परिवार का सेवक । अनुचरपारीपार्श्व पारिषद् । अनुचर । अरदलीचर राजा की ओर से नियुक्त किया हुआ वह मनुष्य जिसका काम प्रकाश या गुप्त रूप…अनुग पीछे चलनेवाला । अनुगामी । अनुयायी । पैरोकारअनुगत पीछे पीछे चलनेवाला । अनुगामी । अनुयायीअभिसर संगी । साथीउपासक पूजा करनेवाला । आराधना करनेवाला । भक्त । सेवकपरिच्छद कपड़ा जो किसी वस्तु को ढक या छिपा सके । आच्छादन । ढाकनेवाली वस्तु । पट…अनुसर पु वि॰ दे॰ 'अनुसार'उपजीवक किसी उद्यम से जीविका उपार्जित करनेवालाउपधावन अनुगमनपायक धावन । दूत । हरकारापरिप्रेष्य भेजने योग्य । प्रेरणा करने योग्यपेज रबड़ी । बसौंधीगुरगा गुरु का अनुगामी । चेला । शिष्य

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनुचराःअनुचर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: अनुचर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन | अनुचरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनुचराः 📚 ➤ सहचर,अनुयायी,नौकर,सेवक
संस्कृत: सहायकः · पर्याय: अनुप्लव, सहाय, अभिचर, सचिव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनुचर 📚पीछे चलनेवाला दास । नौकर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अनुचर
सहायक/अनुचर (२.८.७१) — अनुप्लव, सहाय, अभिचर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें