🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:30:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनुराग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनुराग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनुराग

अर्थ: लालिमा

व्युत्पत्ति: अनु + रंज् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनुराग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनुराग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनुरागःअनुरागौअनुरागाः
द्वितीयाअनुरागम्अनुरागौअनुरागान्
तृतीयाअनुरागेणअनुरागाभ्याम्अनुरागैः
चतुर्थीअनुरागायअनुरागाभ्याम्अनुरागेभ्यः
पञ्चमीअनुरागात् / अनुरागाद्अनुरागाभ्याम्अनुरागेभ्यः
षष्ठीअनुरागस्यअनुरागयोःअनुरागाणाम्
सप्तमीअनुरागेअनुरागयोःअनुरागेषु
सम्बोधनहे अनुरागहे अनुरागौहे अनुरागाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनुराग
अनुराग
anurāga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुराग १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अनुरागी] प्राति । प्रेम । असक्ति । प्यार । मुहब्बत ।
२. भक्ति भाव (को॰) ।
३. लाल रंग । (को॰) ।
अनुराग २ वि॰ लालिमायुक्त । लाल किया हुआ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-राग m. attachment, affection, love, passion
red colour, Śiś. ix, 8, &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (37,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुराग a. Become red, reddened. --गः 1 Redness. --2 Devotion, attachment, contentment, loyalty (opp. अपरागः); love, affection, passion (with loc. or in comp.); आविर्भूतानुरागाः Mu. 4. 21; कंटकितेन प्रथयति मय्यनुरागं कपोलेन Ś. 3. 15; R. 3. 10; ˚इंगितं a gesture or external sign expressive of love; प्रसादस्तु शब्दः स्यादनुरागजः Ak.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0078-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुराग पु० अनु + रन्ज + घञ् । अत्यन्तप्रीतौ, स्नेहे च । अनुरूपो रागः प्रा० स० । अनुरूपरागे । “अनुरागवन्तमपि लोचनयोरिति” माघः “प्रणादस्तु शब्दः स्यादनुरागज” इत्यमरः । “प्रियानुरागस्य मनःसमुन्नतेरिति” रघुः । अनुगतो रःगं गतिस० । प्राप्तलौहित्यवर्ण्णे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0183,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुरागः, पुं, (अनु + रन्ज + भावे घञ् ।) प्रीतिः । आसक्तिः । तत्पर्य्यायः । रतिः २ रागः ३ अनु- तिः ४ । इति हेमचन्द्रः ॥ (“कण्टकितेन प्रथयति मय्यनुरागं कपोलेन” । इति शाकुन्तले ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-051-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनुराग" आता है (27)
अनुरति लीनता । आसक्ति । अनुराग । प्रीतिअनुरंजन अनुराग । आसक्ति । प्रीतिउज्ज्वल प्रीति । अनुराग । प्यारअनुरक्ति आसक्ति । अनुराग । प्रीति । भक्तिअभिष्वंग घनिष्ठ संबंध । प्रेम । अनुरागप्रेम लगन । अनुराग । आसक्तिरक्ति अनुराग । प्रेमअविद्वेष विद्बेष का अभाव । अनुराग । प्रेमसंप्रीति अनुराग । स्नेहमनोराग मन का राग । अनुराग । प्रेमचित्तराग कामना । अनुरागचित्तासंग प्रेम । अनुरागहुब अनुराग । प्रेमरति कामदेव की पत्नी जो दक्ष प्रजापति की कन्या मानी जाती है । विशेष दे॰ 'का…राग किसी इष्ट वस्तु या सुख आदि को प्राप्त करने की इच्छा । प्रिय या आभमत वस…राधा वैशाख की पूर्णिमारुचि एक प्रजापति जो रौज्य मनु के पिता थेआसंजन बाँधना या जोड़नासंवनन दे॰पक्षपात बिना उचित अनुचित के विचार के किसी के अनुकूल प्रवृत्ति या स्थिति । तरफद…रुचिता रुचि का भाव । रोचकताचाव प्रबल इच्छा । अभिलाषा । लालसा । अरमानचाह इच्छा । अभिलाषाफंग पु संज्ञा पुं॰हेत पु ^१ संज्ञा पुं॰ कारण । प्रयोजन । दे॰ 'हेतु'मामता अपनापन । आत्मीयताश्रृंगारगर्व प्रेम का गर्व

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनुरागअनुराग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनुराग 📚 ➤ लालिमा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनुराग 📚प्राति । प्रेम । असक्ति । प्यार । मुहब्बत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अनुराग: अनु + रंज् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें