🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:21:51 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनुलोम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनुलोम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनुलोम

अर्थ: "बालों से'-ऊपर से नीचे की ओर आने वाला-नियमित, स्वाभाविक क्रमानुसार, अनुकूल"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनुलोम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अनुलोम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनुलोम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनुलोमःअनुलोमौअनुलोमाः
द्वितीयाअनुलोमम्अनुलोमौअनुलोमान्
तृतीयाअनुलोमेनअनुलोमाभ्याम्अनुलोमैः
चतुर्थीअनुलोमायअनुलोमाभ्याम्अनुलोमेभ्यः
पञ्चमीअनुलोमात् / अनुलोमाद्अनुलोमाभ्याम्अनुलोमेभ्यः
षष्ठीअनुलोमस्यअनुलोमयोःअनुलोमानाम्
सप्तमीअनुलोमेअनुलोमयोःअनुलोमेषु
सम्बोधनहे अनुलोमहे अनुलोमौहे अनुलोमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनुलोम
अनुलोम
anuloma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुलोम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ऊँचे से निचे की और आने का क्रम । उतार का सिलसिला ।
२. उत्तम मे अधम की ओर आता हुआ । । श्रेणीक्रम ।
३. संगति में सुरों का उतार । अवरोही ।
४. प्रतिलोम का उलटा या विलोम [को॰] । यौ.—अनुलोम विवाह ।
अनुलोम विवाह संज्ञा पुं॰ [सं॰] उच्चा वर्ण के पुरुष का अपने से किसी निच वर्ण की स्त्री के साथ विवाह । जैसे—ब्राह्माण का क्षत्रिया, वैश्या या शूद्रा से क्षत्रिय का वैश्या या शूद्रा से ओर वैश्या का शूद्रा से विवाह । इस प्रकार के संबंध से जो संतति होती है वह अनुलोम संकर कहलाती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-लोम mf(आ)n. ‘with the hair or grain’ (opposed to प्रति-लोम, q.v.), in a natural direction, in order, regular, successive
conformable
अनु-लोम m. pl. ‘descendants of an anulomā’, mixed castes, (g. उपकादि, q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (38,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुलोम a. [अनुगतः लोम P. V. 4. 75.] 1 ‘With the hair,’ regular, in natural order, successive (opp. प्रतिलोम); (hence), favourable, agreeable; ˚सुखो वायुरनुसारयतीव मां Rām.; त्रिरेनामनुलोमामनुमार्ष्टि Śat. Br.; ˚कृष्टं क्षेत्रं प्रतिलोमं कर्षति Sk. ploughed in the regular direction. --2 Mixed as a tribe. --मा A woman of the lower caste than that of the man's whom she marries; Y. 2. 288. --मं adv. In regular or natural order; प्रतिलोममालिंपेन्नानुलोमं Suśr. --माः (pl.) Mixed castes. --Comp. --अय a. having fortune, favourable. --अर्थ a. speaking in favour of; जडानप्यनुलोमार्थान् प्रवाचः कृतिनां गिरः Śi. 2. 25. --ज, --जन्मन् a. born in due gradation, offspring of a mother inferior in caste to the father; said of the mixed tribes; Ms. 10. 25; Y. 1. 95.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0079-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुलोम पु० यथाक्रमे अव्ययी० अच्समा० । यथाक्रमे । “अनुलोमविलोमाभ्यां मातृकार्ण्णान् जपेद्बुध इति तन्त्र० “तत्र प्रतिलोममालिम्पेन्नानुलोममिति” सुश्रुतम् अनु- गतः लोम आनुरूप्यम् रोम वा प्रा० स० । आनु- रूप्यप्राप्ते, यथाक्रमप्राप्ते च त्रि० “सवर्णासु पुत्राः सवर्णा भवन्ति अनुलोमजा मातृवर्णा” इति विष्णुस० अनुलोमं कृष्टं क्षेत्रं प्रतिलोलं कर्षति सि० कौ० । अनुगतरोमे च । “अनुलोमाः सुलोमाश्च रुचिरा रोमराजय” इति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0184,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुलोमः, पुं, (अनुपूर्व्वात् लोमशब्दात् अच्, प्रत्यन्व- [] वेति अच् ।) यथाक्रमं । अविलोमः । यथा, -- “वर्णमाला समाख्याता अनुलोमविलोमिका” । इति तन्त्रसारे नारदवचनं ॥ (क्रमानुगतः । अनु- कूलः । “जडानप्यनुलोमार्थान् प्रवाचः कृतिनां गिरः” । इति शिशुपालबधे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-051-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनुलोमअनुलोम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अनुलोम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनुलोम 📚 ➤ "बालों से'-ऊपर से नीचे की ओर आने वाला-नियमित, स्वाभाविक क्रमानुसार, अनुकूल"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनुलोम 📚ऊँचे से निचे की और आने का क्रम । उतार का सिलसिला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬