🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:52:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनुलोम
anuloma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुलोम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ऊँचे से निचे की और आने का क्रम । उतार का सिलसिला ।
२. उत्तम मे अधम की ओर आता हुआ । । श्रेणीक्रम ।
३. संगति में सुरों का उतार । अवरोही ।
४. प्रतिलोम का उलटा या विलोम [को॰] । यौ.—अनुलोम विवाह ।
अनुलोम विवाह संज्ञा पुं॰ [सं॰] उच्चा वर्ण के पुरुष का अपने से किसी निच वर्ण की स्त्री के साथ विवाह । जैसे—ब्राह्माण का क्षत्रिया, वैश्या या शूद्रा से क्षत्रिय का वैश्या या शूद्रा से ओर वैश्या का शूद्रा से विवाह । इस प्रकार के संबंध से जो संतति होती है वह अनुलोम संकर कहलाती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-लोम mf(आ)n. ‘with the hair or grain’ (opposed to प्रति-लोम, q.v.), in a natural direction, in order, regular, successive
conformable
अनु-लोम m. pl. ‘descendants of an anulomā’, mixed castes, (g. उपकादि, q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (38,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुलोम a. [अनुगतः लोम P. V. 4. 75.] 1 ‘With the hair,’ regular, in natural order, successive (opp. प्रतिलोम); (hence), favourable, agreeable; ˚सुखो वायुरनुसारयतीव मां Rām.; त्रिरेनामनुलोमामनुमार्ष्टि Śat. Br.; ˚कृष्टं क्षेत्रं प्रतिलोमं कर्षति Sk. ploughed in the regular direction. --2 Mixed as a tribe. --मा A woman of the lower caste than that of the man's whom she marries; Y. 2. 288. --मं adv. In regular or natural order; प्रतिलोममालिंपेन्नानुलोमं Suśr. --माः (pl.) Mixed castes. --Comp. --अय a. having fortune, favourable. --अर्थ a. speaking in favour of; जडानप्यनुलोमार्थान् प्रवाचः कृतिनां गिरः Śi. 2. 25. --ज, --जन्मन् a. born in due gradation, offspring of a mother inferior in caste to the father; said of the mixed tribes; Ms. 10. 25; Y. 1. 95.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0079-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुलोम पु० यथाक्रमे अव्ययी० अच्समा० । यथाक्रमे । “अनुलोमविलोमाभ्यां मातृकार्ण्णान् जपेद्बुध इति तन्त्र० “तत्र प्रतिलोममालिम्पेन्नानुलोममिति” सुश्रुतम् अनु- गतः लोम आनुरूप्यम् रोम वा प्रा० स० । आनु- रूप्यप्राप्ते, यथाक्रमप्राप्ते च त्रि० “सवर्णासु पुत्राः सवर्णा भवन्ति अनुलोमजा मातृवर्णा” इति विष्णुस० अनुलोमं कृष्टं क्षेत्रं प्रतिलोलं कर्षति सि० कौ० । अनुगतरोमे च । “अनुलोमाः सुलोमाश्च रुचिरा रोमराजय” इति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0184,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुलोमः, पुं, (अनुपूर्व्वात् लोमशब्दात् अच्, प्रत्यन्व- [] वेति अच् ।) यथाक्रमं । अविलोमः । यथा, -- “वर्णमाला समाख्याता अनुलोमविलोमिका” । इति तन्त्रसारे नारदवचनं ॥ (क्रमानुगतः । अनु- कूलः । “जडानप्यनुलोमार्थान् प्रवाचः कृतिनां गिरः” । इति शिशुपालबधे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-051-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें