🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:34:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनूचान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनूचान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनूचान

अर्थ: अध्ययनशील, विद्वान् विशेषतया वेद, वेदांगों में ऐसा पारंगत विद्वान् जो उन्हें सुना सके और पढ़ा सके

संस्कृत: साङ्गवेदाध्येता

व्युत्पत्ति: अनु+वच्+कान

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनूचान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अनूचान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनूचान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनूचानःअनूचानौअनूचानाः
द्वितीयाअनूचानम्अनूचानौअनूचानान्
तृतीयाअनूचानेनअनूचानाभ्याम्अनूचानैः
चतुर्थीअनूचानायअनूचानाभ्याम्अनूचानेभ्यः
पञ्चमीअनूचानात् / अनूचानाद्अनूचानाभ्याम्अनूचानेभ्यः
षष्ठीअनूचानस्यअनूचानयोःअनूचानानाम्
सप्तमीअनूचानेअनूचानयोःअनूचानेषु
सम्बोधनहे अनूचानहे अनूचानौहे अनूचानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनूचान
अनूचान
anūcāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अंगों सहित वेद का अध्येता और प्रवचन में निपुण (2.7.12)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनूचान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो वेद वेदांग मे पारंगत होकर गुरुकुल से आया हो । स्नातक ।
२. विद्यारसिक व्यक्ति ।
३. चरित्रवान् पुरुष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनूचान mfn. one so well versed in the Vedas and Vedāṅgas as to be able to repeat them
one who repeats his lesson after his master
devoted to learning
well-behaved (√ उच्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (41,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनूचान a. or --नः [अनुवच्-कानच् निपातः P. III. 2. 109; वेदस्य अनुवचनं कृतवान् अनूचानः Sk.] 1 One devoted to study, learned; especially one well-versed in the Vedas with their Aṅgas so as to be able to repeat, read and teach them; योऽनूचानः स नो महान् Ms. 2. 154; 5. 82; Y. 3. 24; इदमूचुरनूचानाः Ku. 6. 15. --2 Modest, unassuming; humble, well-behaved.
अनूक्ति, अनूचान &c. See under अनुवच्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0080-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनूचान पु० अनु + वच--कान नि० । शिक्षादिषडङ्गसहित- वेदाध्ययनकारिणि, वेदार्थानुवचनसमर्थे च । “इदमूचुरनु- चानाः प्रीतिकण्टकितत्वच” इति कुमा० “सह द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विंशतिवर्षः सर्व्वान् वेदानधीत्य महामना अनू- चानमानी स्तब्ध एयाय” छा० उप० । “बालाकिर्हानू- चानमना आसेति” छा० उ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0190,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनूचानः, पुं, (अनु + ब्रु + लिट् तस्य कानच् ।) साङ्गवेदविचक्षणः । शिक्षादिषडङ्गसहितवेद- वेत्ता । इत्यमरः ॥ (“इदमूचुरनूचानाः प्रीतिकण्टकितत्वचः” । इति कुमारसम्भवे । “ऋषयश्चक्रिरे धर्म्मं योऽनूचानः स नो महान्” । इति मनुः ।)
अनूचानः, त्रि, (अनु + वच् + लिट् तस्य कानच् । वेदस्यानुवचनं कृतवान्, उपेयिवानित्यादिना साधु ।) विनीतः । सविनयः । इति मेदिनी ॥ (साङ्गवेदविचक्षणः । “अनूचानो विनीते स्यात् साङ्गवेदविचक्षणेः” । इति मेदिनी ॥ शिक्षाकल्पादिषडङ्गसहितवेदाध्ययनकारी, यथा, “इदमूचुरनूचानाः प्रीतिकण्ठकितत्वचः” । इति कुमारसम्भवे । “ऋषयश्चक्रिरे धर्म्मं योऽनूचानः स नो महान्” । इति मनुः) ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-052-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "अनूचान" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनूचानअनूचान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अनूचान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनूचान 📚 ➤ अध्ययनशील, विद्वान् विशेषतया वेद, वेदांगों में ऐसा पारंगत विद्वान् जो उन्हें सुना सके और पढ़ा सके
संस्कृत: साङ्गवेदाध्येता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनूचान 📚वह जो वेद वेदांग मे पारंगत होकर गुरुकुल से आया हो । स्नातक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अनूचान

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें