🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:38:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनूचान
anūcāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अंगों सहित वेद का अध्येता और प्रवचन में निपुण (2.7.12)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनूचान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो वेद वेदांग मे पारंगत होकर गुरुकुल से आया हो । स्नातक ।
२. विद्यारसिक व्यक्ति ।
३. चरित्रवान् पुरुष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनूचान mfn. one so well versed in the Vedas and Vedāṅgas as to be able to repeat them
one who repeats his lesson after his master
devoted to learning
well-behaved (√ उच्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (41,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनूचान a. or --नः [अनुवच्-कानच् निपातः P. III. 2. 109; वेदस्य अनुवचनं कृतवान् अनूचानः Sk.] 1 One devoted to study, learned; especially one well-versed in the Vedas with their Aṅgas so as to be able to repeat, read and teach them; योऽनूचानः स नो महान् Ms. 2. 154; 5. 82; Y. 3. 24; इदमूचुरनूचानाः Ku. 6. 15. --2 Modest, unassuming; humble, well-behaved.
अनूक्ति, अनूचान &c. See under अनुवच्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0080-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनूचान पु० अनु + वच--कान नि० । शिक्षादिषडङ्गसहित- वेदाध्ययनकारिणि, वेदार्थानुवचनसमर्थे च । “इदमूचुरनु- चानाः प्रीतिकण्टकितत्वच” इति कुमा० “सह द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विंशतिवर्षः सर्व्वान् वेदानधीत्य महामना अनू- चानमानी स्तब्ध एयाय” छा० उप० । “बालाकिर्हानू- चानमना आसेति” छा० उ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0190,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनूचानः, पुं, (अनु + ब्रु + लिट् तस्य कानच् ।) साङ्गवेदविचक्षणः । शिक्षादिषडङ्गसहितवेद- वेत्ता । इत्यमरः ॥ (“इदमूचुरनूचानाः प्रीतिकण्टकितत्वचः” । इति कुमारसम्भवे । “ऋषयश्चक्रिरे धर्म्मं योऽनूचानः स नो महान्” । इति मनुः ।)
अनूचानः, त्रि, (अनु + वच् + लिट् तस्य कानच् । वेदस्यानुवचनं कृतवान्, उपेयिवानित्यादिना साधु ।) विनीतः । सविनयः । इति मेदिनी ॥ (साङ्गवेदविचक्षणः । “अनूचानो विनीते स्यात् साङ्गवेदविचक्षणेः” । इति मेदिनी ॥ शिक्षाकल्पादिषडङ्गसहितवेदाध्ययनकारी, यथा, “इदमूचुरनूचानाः प्रीतिकण्ठकितत्वचः” । इति कुमारसम्भवे । “ऋषयश्चक्रिरे धर्म्मं योऽनूचानः स नो महान्” । इति मनुः) ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-052-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "अनूचान" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें