🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:29:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनूरुः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनूरुः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनूरुः

अर्थ: - जिसके जंघा न हो

संस्कृत: सूर्यसारथिः · पर्याय: सूरसूत, अरुण, काश्यपि, गरुडाग्रज

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनूरु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अनूरु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनूरु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनूरुःअनूरूअनूरवः
द्वितीयाअनूरुम्अनूरूअनूरून्
तृतीयाअनूरुणाअनूरुभ्याम्अनूरुभिः
चतुर्थीअनूरवेअनूरुभ्याम्अनूरुभ्यः
पञ्चमीअनूरोःअनूरुभ्याम्अनूरुभ्यः
षष्ठीअनूरोःअनूर्वोःअनूरूणाम्
सप्तमीअनूरौअनूर्वोःअनूरुषु
सम्बोधनहे अनूरोहे अनूरूहे अनूरवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनूरु
अनूरु
anūru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सूर्य के सारथी के नाम (1.3.36) सूरसूत · अरुण · काश्यपि · गरुडाग्रज
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनूरु १ वि॰ [सं॰ अनूरु] उरूहान । बिना जाँघवाला ।
अनूरु २ संज्ञा पु॰
१. सुर्य का सारथी । अरुणा ।
२. अरुणोदय [को] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्-ऊरु mfn. thighless
अन्-ऊरु m. the charioteer of the sun, the dawn, Rājat. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (42,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनूरु a. [न. ब.] Thighless. --रुः Aruṇa, the charioteer of the sun (who is represented as having no thighs); the dawn; see अरुण. --Comp. --सारथिः the sun (having अनूरु for his charioteer); गतं तिरश्चीनमनूरुसारथेः Śi. 1. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0086-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनूरु पु० न स्त ऊरू यस्य ब० । सूर्य्यसारथौ विनताज्येष्ठ- पुत्रे अरुणे । तस्य अपूर्णे एव गर्भे मात्रा अण्डस्य स्थोट- नादूरुप्रभृतृद्भावकलत्वम् गत्कथा भा० आदिप० । यथा “ततः पुत्रार्थिनी देवी व्रीडिता च तपस्विनी । अण्डं बिभेद विनता तत्र पुत्रमपश्यत । पूर्व्वार्द्धकायसम्पन्न- भितरेणाप्रकाशता । स पुत्रः क्रोधसंरब्धः शशापैनामिति श्रुतिः । योऽहमेवं कृतो मातस्तया लोभपरीतया । शरीरेणासमग्रेण तष्माद्दासी भविष्यसि । पञ्चवर्षशतान्यस्या यया विष्पर्द्धसे सह । एष च त्वां सुतो मातर्द्दासी- त्वान्मोचयिष्यति । यद्येनमपि मातस्त्वं मामिवाण्डविभे- दनात् । न करिष्यस्यनङ्गं वा व्यङ्गं वापि यशस्विनम् । प्रतिपालयितव्यस्ते जन्मकालोऽस्य धीरया । विशिष्टं बलमीप्सन्त्या पञ्चवर्षशतात्परः । एवं शप्त्वा ततः पुत्रो विनतामन्तरीक्षगः । अरुणो दृश्यते ब्रह्मन् प्रभातसमये सदा । आदित्यरथमध्यास्ते सारथ्यं ममकल्पयदिति” । “गतं तिरश्चीनमनूरुसारथेरिति” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0191,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनूरुः, पुं, (नास्ति ऊरू यस्य सः ।) सूर्य्यसारथिः । अरुणः । इत्यमरः ॥ (ऊरुहीनः ।) ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-052-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनूरुःअनूरु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अनूरु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनूरुः 📚 ➤ - जिसके जंघा न हो
संस्कृत: सूर्यसारथिः · पर्याय: सूरसूत, अरुण, काश्यपि, गरुडाग्रज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनूरु 📚उरूहान । बिना जाँघवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अनूरु
सूर्य के सारथी के नाम (१.३.३६) — सूरसूत, अरुण, काश्यपि, गरुडाग्रज

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬