🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:41:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अन्यायः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अन्यायः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अन्यायः

अर्थ: "न्यायरहित,अनुपयुक्त"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अन्याय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अन्याय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअन्यायःअन्यायौअन्यायाः
द्वितीयाअन्यायम्अन्यायौअन्यायान्
तृतीयाअन्यायेनअन्यायाभ्याम्अन्यायैः
चतुर्थीअन्यायायअन्यायाभ्याम्अन्यायेभ्यः
पञ्चमीअन्यायात् / अन्यायाद्अन्यायाभ्याम्अन्यायेभ्यः
षष्ठीअन्यायस्यअन्याययोःअन्यायानाम्
सप्तमीअन्यायेअन्याययोःअन्यायेषु
सम्बोधनहे अन्यायहे अन्यायौहे अन्यायाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अन्याय
अन्याय
anyāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अन्याय संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अन्यायी]
१. न्याय के विरुद्ध आचरण । अनीति । बेइंसाफी ।
२. अंधेर । अन्यथाचार ।
३. जुल्म ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अन्या-य mfn. having intercourse with another's wife, Nalac.
2. अ-न्याय m. unjust or unlawful action
impropriety, indecorum
irregularity, disorder.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1313,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्याय a. [न. ब.] Unjust, improper; ˚दंडः unjust punishment; ˚यःपरदारपृच्छाव्यवहारः Ś. 5. --यः 1 Any unjust or unlawful action; see न्याय; नरेष्वन्यायवर्तिषु Ms. 7. 16 acting unjustly, following evil courses; अन्यायेन unjustly, improperly; नापृष्टः कस्यचिद् ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः Ms. 2. 110. --2 Injustice, impropriety. --3 Irregularity, disorder.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0100-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्याय पु० न्यायो विचारः, सङ्गतिःऔचित्यं, प्रतिज्ञादिपञ्चक- प्रतिपादकवाक्यञ्च अभावार्थे न० त० । विचाराभावे, सङ्गत्यमावे, अनौचित्ये, पञ्चाङ्गन्यायाभावे च न्यायशब्दार्थे त्वधिकं वक्ष्यते । न० ब० । विचारशून्ये, औचित्यशून्ये, असङ्गते, प्रतिज्ञादिपञ्चकवाक्यशून्ये च त्रि० । “अन्या- येनापि तं यान्तं येऽनुयान्ति सभासद” इति स्मृतिः । [] “अन्यायेनापि यद्भुक्तं बहून्यब्दशतानि चेति” नारदस० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0216-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्यायः, पुं, (न्यायः । सङ्गतिः । युक्तिः । औचित्यं, तस्मादन्यः नञ्समासः ।) न्यायभिन्नः । अनौ- चित्यं । अयुक्तिः । यथा, -- [] “अन्यायेनापि यद्भुक्तं पित्रा पूर्व्वतरैस्त्रिभिः । न तच्छक्यमपाकर्त्तुं क्रमात्त्रिपुरुषागतं” ॥ इति व्यवहारतत्त्वे नारदः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-061-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अन्याय" आता है (32)
अत्याचार आचार का अतिक्रमण । विरुद्धाचरण । अन्याय । निठुराई । ज्यादती । जुल्मअनीति नीति का विरोध । अन्याय । बेइंसाफीदुर्नीति कुनीति । कुचाल । अन्याय । अयुक्त आचरणधर्मापेत धर्मरहित । अन्यायपूर्णअनट उपद्रव । अनीति । अन्याय । अत्याचारअपाव अन्यथाचार । अन्याय । उपद्रवधीगम पु संज्ञा पुं॰ मनमानी । अन्यायअंधेर अन्याय । अविचार । अत्याचार । जुल्मबेदाद अन्याय । अत्याचारअंधेरा गड़बड़ । अंधेर । अनर्थ । अन्यायदुररीत पु † संज्ञा स्त्री॰ कुचाल । अन्यायहकतलफी अधिकार का अपहरण । हक छीनना या मार लेना । बेइंसाफी । अन्यायकुन्याय अन्याय । न्यायविरुद्ध कामबेइसाफी इंसाफ का अभाव । अन्याय । अनीतिरुगदैया पु † संज्ञा स्त्री॰ बेईमानी । अन्याय । रोगदैया । रोगदईजबरदस्ती आत्याचार; सीनाजोरी । प्रवलता । जियादती । अन्यायनाइंसाफी अनीति । अन्याय । बेईमानीगैरइनसाफी अन्याय । बेइनसाफी । अन्यायअविचार विचार का अभावअविवेक विवेक का अभाव । अविचारवैषम्य विषम होने का भाव । विषमताबलात्कार किसी की इच्छा के विरुद्ध बलपूर्वक कोई काम करना । जबरदस्ती कोई काम करनाअपनय दूर करना या हटानादुर्नय दुर्नीति । बुरी चाल । नीतिविरुद्ध आचरणविधर्म अपने धर्म को छोड़कर और किसी का धर्म । पराया धर्मअनार एक पेड़ और उसके फल का नाम । दाड़िम । विशेष—यह पेड़ १५-२० फुट ऊँचा और क…रोगदई † संज्ञा स्त्री॰अनमारग पु संज्ञा पुं॰अंधेरखाता हिसाब किताब और व्यवहार में गड़बड़ी । व्यतिक्रमदस्तदराजी ढिठाईअयाथार्यिक जो सत्य न हो । गलत । झूठाअ संस्कृत और हिंदी वर्णमाला का पहला अक्षर । इसका उच्चारण कंठ से होता है …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अन्यायःअन्याय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अन्यायः 📚 ➤ "न्यायरहित,अनुपयुक्त"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अन्याय 📚न्याय के विरुद्ध आचरण । अनीति । बेइंसाफी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अन्याय = अन्य + अय कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬