🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:11:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अन्याय
anyāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अन्याय संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अन्यायी]
१. न्याय के विरुद्ध आचरण । अनीति । बेइंसाफी ।
२. अंधेर । अन्यथाचार ।
३. जुल्म ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अन्या-य mfn. having intercourse with another's wife, Nalac.
2. अ-न्याय m. unjust or unlawful action
impropriety, indecorum
irregularity, disorder.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1313,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्याय a. [न. ब.] Unjust, improper; ˚दंडः unjust punishment; ˚यःपरदारपृच्छाव्यवहारः Ś. 5. --यः 1 Any unjust or unlawful action; see न्याय; नरेष्वन्यायवर्तिषु Ms. 7. 16 acting unjustly, following evil courses; अन्यायेन unjustly, improperly; नापृष्टः कस्यचिद् ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः Ms. 2. 110. --2 Injustice, impropriety. --3 Irregularity, disorder.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0100-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्याय पु० न्यायो विचारः, सङ्गतिःऔचित्यं, प्रतिज्ञादिपञ्चक- प्रतिपादकवाक्यञ्च अभावार्थे न० त० । विचाराभावे, सङ्गत्यमावे, अनौचित्ये, पञ्चाङ्गन्यायाभावे च न्यायशब्दार्थे त्वधिकं वक्ष्यते । न० ब० । विचारशून्ये, औचित्यशून्ये, असङ्गते, प्रतिज्ञादिपञ्चकवाक्यशून्ये च त्रि० । “अन्या- येनापि तं यान्तं येऽनुयान्ति सभासद” इति स्मृतिः । [] “अन्यायेनापि यद्भुक्तं बहून्यब्दशतानि चेति” नारदस० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0216-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्यायः, पुं, (न्यायः । सङ्गतिः । युक्तिः । औचित्यं, तस्मादन्यः नञ्समासः ।) न्यायभिन्नः । अनौ- चित्यं । अयुक्तिः । यथा, -- [] “अन्यायेनापि यद्भुक्तं पित्रा पूर्व्वतरैस्त्रिभिः । न तच्छक्यमपाकर्त्तुं क्रमात्त्रिपुरुषागतं” ॥ इति व्यवहारतत्त्वे नारदः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-061-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अन्याय" आता है (32)
अत्याचार आचार का अतिक्रमण । विरुद्धाचरण । अन्याय । निठुराई । ज्यादती । जुल्मअनीति नीति का विरोध । अन्याय । बेइंसाफीदुर्नीति कुनीति । कुचाल । अन्याय । अयुक्त आचरणधर्मापेत धर्मरहित । अन्यायपूर्णअनट उपद्रव । अनीति । अन्याय । अत्याचारअपाव अन्यथाचार । अन्याय । उपद्रवधीगम पु संज्ञा पुं॰ मनमानी । अन्यायअंधेर अन्याय । अविचार । अत्याचार । जुल्मबेदाद अन्याय । अत्याचारअंधेरा गड़बड़ । अंधेर । अनर्थ । अन्यायदुररीत पु † संज्ञा स्त्री॰ कुचाल । अन्यायहकतलफी अधिकार का अपहरण । हक छीनना या मार लेना । बेइंसाफी । अन्यायकुन्याय अन्याय । न्यायविरुद्ध कामबेइसाफी इंसाफ का अभाव । अन्याय । अनीतिरुगदैया पु † संज्ञा स्त्री॰ बेईमानी । अन्याय । रोगदैया । रोगदईजबरदस्ती आत्याचार; सीनाजोरी । प्रवलता । जियादती । अन्यायनाइंसाफी अनीति । अन्याय । बेईमानीगैरइनसाफी अन्याय । बेइनसाफी । अन्यायअविचार विचार का अभावअविवेक विवेक का अभाव । अविचारवैषम्य विषम होने का भाव । विषमताबलात्कार किसी की इच्छा के विरुद्ध बलपूर्वक कोई काम करना । जबरदस्ती कोई काम करनाअपनय दूर करना या हटानादुर्नय दुर्नीति । बुरी चाल । नीतिविरुद्ध आचरणविधर्म अपने धर्म को छोड़कर और किसी का धर्म । पराया धर्मअनार एक पेड़ और उसके फल का नाम । दाड़िम । विशेष—यह पेड़ १५-२० फुट ऊँचा और क…रोगदई † संज्ञा स्त्री॰अनमारग पु संज्ञा पुं॰अंधेरखाता हिसाब किताब और व्यवहार में गड़बड़ी । व्यतिक्रमदस्तदराजी ढिठाईअयाथार्यिक जो सत्य न हो । गलत । झूठाअ संस्कृत और हिंदी वर्णमाला का पहला अक्षर । इसका उच्चारण कंठ से होता है …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें