🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:29:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपघन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपघन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपघन

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: देहावयवः · पर्याय: अङ्ग, प्रतीक, अवयव

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपघन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपघन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपघनःअपघनौअपघनाः
द्वितीयाअपघनम्अपघनौअपघनान्
तृतीयाअपघनेनअपघनाभ्याम्अपघनैः
चतुर्थीअपघनायअपघनाभ्याम्अपघनेभ्यः
पञ्चमीअपघनात् / अपघनाद्अपघनाभ्याम्अपघनेभ्यः
षष्ठीअपघनस्यअपघनयोःअपघनानाम्
सप्तमीअपघनेअपघनयोःअपघनेषु
सम्बोधनहे अपघनहे अपघनौहे अपघनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अपघन
अपघन
apaghana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपघन १ वि॰ [सं॰] मेघरहित । निरभ्र [को॰] ।
अपघन २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] शरीर का अंग (हाथ पैर आदि) [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अप-घन m. (√ हन्), (Pāṇ. iii, 3, 81) a limb or member (as a hand or foot), Naiṣ.
2. अप-घन mfn. cloudless.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (48,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपघनः [अपहन्यते संहत्य कर्म कृत्वा वियुज्यते, हन्-अप्-घनादेशः P. III 3. 77]. A limb or member of the body, as a hand or foot (अपघनोंऽगम् III. 3. 81; अंगं शरीरावयवः स च न सर्वं किं तु पाणिः पादश्चेत्याहुः Sk. and Kāśikā.); but it is also used in the sense of ‘the body’; लौहोद्घनघनस्कंधा ललितापघनां स्त्रियं Bk. 7. 62 (where the commentators take अपघन to mean the body itself). --a. Free from the obstruction of clouds, cloudless.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0105-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपघन पु० अपहन्यते संहत्य कर्म्म कृत्वा वियुज्यते अप + हन- अप् घनादेशः । शरीरे, हस्ताद्यवयवे च । शरीरादि हि पुरुषोपभोगाय प्रथमं संहत्य तत्तत्कर्म्म निष्पाद्य भोगादृष्ट- क्षये पुनर्वियुज्यते इति तस्य तथात्वम् । देहादेः संहत्य [] कारित्वं च पातञ्जलादौ दर्शितं यथा । “परार्थं संहत्य कारित्वादिति” पात० । इतरसाहित्येनार्थक्रियाकारित्वं संहत्यकारिता, संहननञ्च आरम्भकसंयोगभेदः । तथा च देहादिकं परार्थं (स्वेतरस्य भोगापवर्गफलकम्,) संहतत्वात् शय्यासनादिवदित्यनुमानप्रयोगः । अतएव सांख्यसूत्रे “संहतपरार्थत्वादिति” संहन्तृसिद्धिरुक्ता । संहतानां देहा दीनां स्वेतरस्य भोगादिफलकत्वात् संघातातिरिक्तः पुरुषो- ऽनुमीयते नहि अचेतनानां देहादीनां स्वतः संघातः सम्भ- वति अतः संघातसिद्धये पुरुषसिद्धिरिति समुदितार्थः । “संयोगाश्च विभागान्ता” इत्युक्तेः संयोगभेदरूपसंहननस्या- वश्यं वियोगान्तत्वात् देहादीनां तदवयवानाञ्च क्रमे- णारम्भकसंयोगनाशेन परस्परवियोग इत्यतोऽङ्गादेरवश्य- वियोगवत्त्वात् तथात्वम् अतएव “अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिण” इति गीतायामारम्भकसंयोगनाश- पूर्व्वकपरस्परवियोगेन नाश उक्तः । “लौहोद्घनघनस्कन्धा ललितापघनां स्त्रियमिति” भट्टिः । अपगतोघनोमेघो यस्मात् प्रा० ब० वा गतलोपः । मेघावरणशून्ये त्रि० वा गतलोपाभावे अपगतघनोऽप्युक्तार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0223-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपघनः, पुं, (अपहृत्य मिलित्वा वियुज्यते, अप + हन् + “अपघनोऽङ्ग”-मिति पाणिनिसूत्रेण अप् हस्थाने घ ।) अवयवः । अङ्गं । इत्यमरः । (“घृणि- भिरपघनैर्घघरव्यक्तघोषान्” । इति सूर्य्यशतके ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-062-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपघनअपघन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपघन 📚 ➤ मेघरहित । निरभ्र उमा-कोश
संस्कृत: देहावयवः · पर्याय: अङ्ग, प्रतीक, अवयव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अपघन 📚मेघरहित । निरभ्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अपघन
अंग (२.६.७१) — अंग, प्रतीक, अवयव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें