🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:33:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपघन
apaghana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपघन १ वि॰ [सं॰] मेघरहित । निरभ्र [को॰] ।
अपघन २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] शरीर का अंग (हाथ पैर आदि) [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अप-घन m. (√ हन्), (Pāṇ. iii, 3, 81) a limb or member (as a hand or foot), Naiṣ.
2. अप-घन mfn. cloudless.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (48,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपघनः [अपहन्यते संहत्य कर्म कृत्वा वियुज्यते, हन्-अप्-घनादेशः P. III 3. 77]. A limb or member of the body, as a hand or foot (अपघनोंऽगम् III. 3. 81; अंगं शरीरावयवः स च न सर्वं किं तु पाणिः पादश्चेत्याहुः Sk. and Kāśikā.); but it is also used in the sense of ‘the body’; लौहोद्घनघनस्कंधा ललितापघनां स्त्रियं Bk. 7. 62 (where the commentators take अपघन to mean the body itself). --a. Free from the obstruction of clouds, cloudless.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0105-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपघन पु० अपहन्यते संहत्य कर्म्म कृत्वा वियुज्यते अप + हन- अप् घनादेशः । शरीरे, हस्ताद्यवयवे च । शरीरादि हि पुरुषोपभोगाय प्रथमं संहत्य तत्तत्कर्म्म निष्पाद्य भोगादृष्ट- क्षये पुनर्वियुज्यते इति तस्य तथात्वम् । देहादेः संहत्य [] कारित्वं च पातञ्जलादौ दर्शितं यथा । “परार्थं संहत्य कारित्वादिति” पात० । इतरसाहित्येनार्थक्रियाकारित्वं संहत्यकारिता, संहननञ्च आरम्भकसंयोगभेदः । तथा च देहादिकं परार्थं (स्वेतरस्य भोगापवर्गफलकम्,) संहतत्वात् शय्यासनादिवदित्यनुमानप्रयोगः । अतएव सांख्यसूत्रे “संहतपरार्थत्वादिति” संहन्तृसिद्धिरुक्ता । संहतानां देहा दीनां स्वेतरस्य भोगादिफलकत्वात् संघातातिरिक्तः पुरुषो- ऽनुमीयते नहि अचेतनानां देहादीनां स्वतः संघातः सम्भ- वति अतः संघातसिद्धये पुरुषसिद्धिरिति समुदितार्थः । “संयोगाश्च विभागान्ता” इत्युक्तेः संयोगभेदरूपसंहननस्या- वश्यं वियोगान्तत्वात् देहादीनां तदवयवानाञ्च क्रमे- णारम्भकसंयोगनाशेन परस्परवियोग इत्यतोऽङ्गादेरवश्य- वियोगवत्त्वात् तथात्वम् अतएव “अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिण” इति गीतायामारम्भकसंयोगनाश- पूर्व्वकपरस्परवियोगेन नाश उक्तः । “लौहोद्घनघनस्कन्धा ललितापघनां स्त्रियमिति” भट्टिः । अपगतोघनोमेघो यस्मात् प्रा० ब० वा गतलोपः । मेघावरणशून्ये त्रि० वा गतलोपाभावे अपगतघनोऽप्युक्तार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0223-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपघनः, पुं, (अपहृत्य मिलित्वा वियुज्यते, अप + हन् + “अपघनोऽङ्ग”-मिति पाणिनिसूत्रेण अप् हस्थाने घ ।) अवयवः । अङ्गं । इत्यमरः । (“घृणि- भिरपघनैर्घघरव्यक्तघोषान्” । इति सूर्य्यशतके ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-062-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें