🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:22:44 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपशब्द

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपशब्द

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपशब्द

अर्थ: अशुद्ध शब्द, भ्रष्ट शब्द

संस्कृत: अपशब्दः · पर्याय: अपभ्रंश

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपशब्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शब्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + शब्द् + अच्
  3. शब्द (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + शब्द् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपशब्द (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपशब्दःअपशब्दौअपशब्दाः
द्वितीयाअपशब्दम्अपशब्दौअपशब्दान्
तृतीयाअपशब्देनअपशब्दाभ्याम्अपशब्दैः
चतुर्थीअपशब्दायअपशब्दाभ्याम्अपशब्देभ्यः
पञ्चमीअपशब्दात् / अपशब्दाद्अपशब्दाभ्याम्अपशब्देभ्यः
षष्ठीअपशब्दस्यअपशब्दयोःअपशब्दानाम्
सप्तमीअपशब्देअपशब्दयोःअपशब्देषु
सम्बोधनहे अपशब्दहे अपशब्दौहे अपशब्दाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अपशब्द
अपशब्द
apaśabda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अशुद्ध शब्द (1.6.2) अपभ्रंश · शास्त्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपशब्द संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अशुद्ध शब्द । दूषित शब्द ।
२. असंबद्ध प्रलाप । बिना अर्थ का शब्द ।
३. गाली । कुवाच्य ।
४. पाद । अपान वायु का छूटना । गोज ।
५. बिगड़ा हुआ शब्द । संस्कृत भाषा से भिन्न भाषा । ग्राम्य भाषा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप-शब्द m. bad or vulgar speech
any form of language not Sanskṛt
ungrammatical language
(अप-भ्रंश.)
ungrammatical language (compared to a deer as grammar to a lion), Subh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (52,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपशब्दः 1 A bad or ungrammatical word, a corrupted word (in form or meaning); त एव शक्तिवैकल्यप्रमादालसतादिभिः । अन्यथोच्चारिताः शब्दा अपशब्दा इतीरिताः ॥; दूरतश्चापशब्दं त्यक्त्वा Bh. 3. 134 (where ˚ब्दं has also sense 4); अपशब्दशतं माघे Subhāṣ. --2 Vulgar speech. --3 A form of language not Sanskrit, ungrammatical language. --4 A reproachful word, offensive expression, censure; प्रापाक्ष्णोर्गलदपशब्दमजनांभः Śi. 8. 43.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0113-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपशब्द पु० अपवैपरीत्ये प्रा० त० । शक्तिवैकल्यप्रमा- [] दादिना साधुशब्दस्यान्यथोच्चारणसाध्ये अपभ्रंशशब्दे “त एव शक्तिवैकल्यप्रमादालसतादिभिः । अन्यथोच्चारिताः शब्दा अपशब्दा इतीरिता” इति हरिः “म्लेच्छोहवा नाम यद- पशब्द” इति श्रुतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0238-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपशब्दः, पुं, (अप असंस्कृतः शब्दः, कर्म्म- धारयः ।) असंस्कृ तशब्दः । अशास्त्रीयशब्दः । लौकिकशब्दः । ग्राम्यभाषा । तत्पर्य्यायः । अप- भ्रंशः २ । इत्यमरः ॥ (“तएव शक्तिवैकल्यात् प्रमादालसतादिभिः । अन्यथोच्चारिताः शब्दा अपशब्दा इतीरिताः” ॥ इति हरिवंशे ।) [] “आभीरादिगिरः काव्येष्वपभ्रंश इति स्मृतः । शास्त्रेषु संस्कृ तादन्यदपभ्रंशतयोदितं” ॥ इति दण्डी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-066-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपशब्द" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपशब्दअपशब्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शब्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + शब्द् + अच् | शब्द (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + शब्द् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपशब्द 📚 ➤ अशुद्ध शब्द, भ्रष्ट शब्द
संस्कृत: अपशब्दः · पर्याय: अपभ्रंश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अपशब्द 📚अशुद्ध शब्द । दूषित शब्द🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अपशब्द
अशुद्ध शब्द (१.६.२) — अपभ्रंश, शास्त्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अपशब्द = अप् + अशब्द तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें