🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:42:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपहारक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपहारक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपहारक

अर्थ: ले जाना, हरण करना, चोरी करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: हरणे

अंग्रेज़ी: to take way, to carry, to steal, to acquire

व्युत्पत्ति: हृ + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हारक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + हृ + ण्वुल्
  2. हारक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + हृ + ण्वुल्
  3. अपहारक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. अपहारक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — हारक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहारकःहारकौहारकाः
द्वितीयाहारकम्हारकौहारकान्
तृतीयाहारकेणहारकाभ्याम्हारकैः
चतुर्थीहारकायहारकाभ्याम्हारकेभ्यः
पञ्चमीहारकात् / हारकाद्हारकाभ्याम्हारकेभ्यः
षष्ठीहारकस्यहारकयोःहारकाणाम्
सप्तमीहारकेहारकयोःहारकेषु
सम्बोधनहे हारकहे हारकौहे हारकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — हृ (भ्वादिगण) · अर्थ: ले जाना, हरण करना, चोरी करना (हरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमहरतिहरतःहरन्ति
मध्यमहरसिहरथःहरथ
उत्तमहरामिहरावःहरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: हरति · लट् (आत्मने.): हरते · लिट्: जहार · लिट् (आत्मने.): जह्रे · लुट्: हर्ता · लुट् (आत्मने.): हर्ता · लृट्: हरिष्यति · लृट् (आत्मने.): हरिष्यते · लोट्: हरतात् · लोट् (आत्मने.): हरताम् · लङ्: अहरत् · लङ् (आत्मने.): अहरत · विधिलिङ्: हरेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): हरेत · आशीर्लिङ्: ह्रियात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): हृषीष्ट · लुङ्: अहार्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अहृत · लृङ्: अहरिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अहरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: हरण · ण्वुल्: हारकः · तृच्: हर्ता · ण्यत्: हार्यः · तव्य: हर्तव्यः · अनीयर्: हरणीयः · क्त: हृतः · क्तवतु: हृतवान् · शतृ: हरन् · स्य-शतृ: हरिष्यन् · शानच्: हरमाणः · क्त्वा: हृत्वा · ल्यप्: प्रहृत्य · तुमुन्: हर्तुम् · णमुल्: हारम् · घञ्: हारः · क्तिन्: हृति · क्वसु: जहृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हारक
हारक
hāraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हारक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हरण करनेवाला । लेनेवाला ।
२. जानेवाला ।
३. मन हरनेवाला । मनोहर । सुंदर ।
४. चोर । लुटेरा ।
५. धूर्त । खल ।
६. गणित में भाजक ।
७. जुआड़ी (को॰) ।
८. हार । माला ।
९. एक विज्ञान (को॰) ।
१०. शाखोट वृक्ष (को॰) ।
११. गद्य का एक प्रकार या भेद (को॰) ।
हारक २ वि॰
१. ले लेनेवाला । हरण करनेवाला ।
२. लूटनेवाला । चोरी करनेवाला ।
३. आकर्षित करनेवाला । आकर्षक ।
४. मोहक । मनोहर । सुंदर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हारक mf(इका)n. taking, seizing, robbing, stealing (see अर्थ-, अश्व-ह्˚)
removing, taking upon one's self (see समग्र-मल-ह्˚)
ravishing, captivating (in गोपी-नयन-ह्˚, ‘captivating the eyes of the Gopīs’, Pañcar.)
हारक m. a thief, robber, L.
a gambler, cheat, rogue, Rājat.
a divisor, Āryabh., Sch.
a string of pearls, Pañcat.
Trophis Aspera, L.
a kind of prose composition, L.
a kind of science, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1289,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हारकः [हृ-ण्वुल्] 1 A thief, plunderer; Y. 3. 215. --2 A cheat, rogue. --3 A string of pearls. --4 A divisor (in math.). --5 A kind of prose composition. --6 A gambler.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1170-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हारक पु० हृ--ण्वुल् । १ चोरे २ कितवे ३ गद्यभेदे ४ वि- ज्ञानभेदे मेदि० । ५ शाखोठकभेदे शब्दच० । ६ भाजकाङ्के च । ७ हरणकर्त्तरि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5424,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हारकः, पुं, (हरतीति । हृ + ण्वुल् ।) कितवः । चौरः । गद्यभेदः ॥ विज्ञानविशेषः । इति मेदिनी ॥ शाखोटवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ भाजकाङ्कः । इति लीलावती ॥ हरणकर्त्तरि, त्रि ॥ (यथा, मनुः । ११ । ५१ । “वस्त्रापहारकः श्वेत्रं पङ्गुतामश्वहारकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-531-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपहारकहारक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + हृ + ण्वुल् 📚
अन्य सम्भावना: हारक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + हृ + ण्वुल् | अपहारक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपहारक 📚 ➤ ले जाना, हरण करना, चोरी करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: हरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हारक 📚हरण करनेवाला । लेनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अपहारक: अप + हृ + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें