🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:07:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अप्रति

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अप्रति

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अप्रति

अर्थ: अप् (पानी) + रति (आनन्द, खुशी)

अंग्रेज़ी: without opponents, irresistible, RV.; BhP.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अप्रति (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अप्रति (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. अप्रति (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अप्रति (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअप्रतिअप्रतिनीअप्रतीनि
द्वितीयाअप्रतिअप्रतिनीअप्रतीनि
तृतीयाअप्रतिनाअप्रतिभ्याम्अप्रतिभिः
चतुर्थीअप्रतिने / अप्रतयेअप्रतिभ्याम्अप्रतिभ्यः
पञ्चमीअप्रतिनः / अप्रतेःअप्रतिभ्याम्अप्रतिभ्यः
षष्ठीअप्रतिनः / अप्रतेःअप्रतिनोः / अप्रत्योःअप्रतीनाम्
सप्तमीअप्रतिनि / अप्रतौअप्रतिनोः / अप्रत्योःअप्रतिषु
सम्बोधनहे अप्रति / हे अप्रतेहे अप्रतिनीहे अप्रतीनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अप्रति
अप्रति
aprati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अप्रति वि॰ [सं॰]
१. अप्रतिम । बेजोड़ । अद्वितीय ।
२. जिसका कोई विरोधी, शत्रु या प्रतिद्वंदी न हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-प्रति mfn. without opponents, irresistible, RV.; BhP.
अ-प्रति (इ), n. irresistibly, RV. vii, 83, 4 and 99, 5; AV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (57,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप्रति a. Ved. 1 Without opponents or foes, irresistible; Rv. 5. 32. 3; ˚वीर्य of irresistible prowess. --2 Unsurpassed, unequalled. --adv. Irresistibly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0121-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अप्रति त्रि० नास्ति प्रति प्रतिरूपः प्रतिद्बन्द्वी वा यस्य । १ अत्युत्कृष्टे “सो अप्रतीनि मनवे पुरूणीन्द्रः” ऋ० २, १९ ४, “अप्रतीनि उत्कृष्टानि” भा० २ प्रतिद्वन्द्विरहिते “यः एकः इदप्रतिर्मन्यमानः ऋ० ५, ३२, ३ । “अप्रतिः प्रतिद्वन्द्विरहितः” भा० । ३ अप्रतिरूपे अनुपमे च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0259,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अप्रति" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अप्रतिअप्रति (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अप्रति (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | अप्रति (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अप्रति 📚 ➤ अप् (पानी) + रति (आनन्द, खुशी)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): without opponents, irresistible, RV.; BhP.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अप्रति 📚अप्रतिम । बेजोड़ । अद्वितीय🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अप्रति = अप् + रति तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें