🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:38:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अप्रिय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अप्रिय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अप्रिय

अर्थ: "नापसंद,अनभिमत,अरुचिकर "

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अप्रिय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अप्रिय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अप्रिय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअप्रियःअप्रियौअप्रियाः
द्वितीयाअप्रियम्अप्रियौअप्रियान्
तृतीयाअप्रियेणअप्रियाभ्याम्अप्रियैः
चतुर्थीअप्रियायअप्रियाभ्याम्अप्रियेभ्यः
पञ्चमीअप्रियात् / अप्रियाद्अप्रियाभ्याम्अप्रियेभ्यः
षष्ठीअप्रियस्यअप्रिययोःअप्रियाणाम्
सप्तमीअप्रियेअप्रिययोःअप्रियेषु
सम्बोधनहे अप्रियहे अप्रियौहे अप्रियाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अप्रिय
अप्रिय
apriya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अप्रिय १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ अप्रिय]
१. जो प्रिय न हो । अरुचिकर । जो न रुचे । जो पसंद न हो । उ॰ —सत्य कहहु अरु प्रिय कहहु अप्रिय सत्य न भाखा ।—श्रीनीवास ग्रं॰, पृ॰ १८७ ।
२. जो प्यारा न हो । जिसकी चाह न हो । उ॰ — सुनि राजा अति अप्रिय बांनी ।—मानस १ ।२०८ ।
३. शत्रुतापूर्ण । अमित्र या शत्रुबत् [को॰] ।
अप्रिय २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वैरी । शत्रु ।
२. बैंत । वेतस । निचुल । यौ॰—अप्रिवंद ।अप्रियकर ।अप्रियकारी । अप्रियवादी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-प्रिय mfn. disagreeable, disliked
unkind, unfriendly
अ-प्रिय m. a foe, an enemy, Mn.
N. of a Yakṣa, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (59,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप्रिय a. 1 Disliked, disagreeable, unpleasant, offensive अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः Rām.; Ms. 4. 138; Ś. 5. 17; hated, distasteful. --2 Unkind, unfriendly. [] --यः A foe, an enemy. --या A sort of fish (शृंगीमत्स्यः). --यं An unfriendly or offensive act; पाणिग्राहस्य साध्वी स्त्री नाचरेत्किंचिदप्रियं Ms. 5. 156. --Comp. --कर, --कारिन्, --कारक a. unfriendly, ill-disposed. --भागिन् a. ill-fated. --वद, (˚यं˚), --वादिन् a. speaking unkind or harsh words; वंध्यार्थघ्न्यप्रियंवदा Y. 1. 73; माता यस्य गृहे नास्ति भार्या चाप्रियवादिनी Chāṇ. 44.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0124-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अप्रिय न० विरोधे न० त० । प्रियभिन्ने इष्टभिन्ने स्वभा- तोद्विष्टे दुःखे “न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरप- हतिरस्ति” श्रुतिः “तस्माद्यम इव स्वामी स्वयं हित्वा प्रियाप्रिये” इति मनुः । २ तत्साधने वचनादौ त्रि० “सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम्” “पाणिग्राहस्य साध्वी स्त्री नाचरेत् किञ्चिदप्रियम्” इति च मनुः । (सिङि) शृङ्गीमत्स्ये स्त्री शब्द र० । प्रिय- हेतुत्वाभावात्तस्यास्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0266,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अप्रियं, त्रि, (प्री + कर्त्तरि कः, नञ्समासः ।) अनभीष्टं । अनीप्सितं । अप्रीतिकरं । अहृद्यं । यथा, -- “सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियं” । इति पुराणं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-070-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अप्रिय" आता है (22)
विप्रिय अप्रियसावमर्द परस्परविरुद्ध । अरुचिकर । अप्रियतलख कड़आ । अप्रियनीठो अनिष्ट । अप्रिय । न सुहानेवाला । न भानेवालाअनचहा नहीं चाहा हआ । अनि- च्छित । अप्रियअनैसा पु वि॰ जो इष्ट न हो । अप्रिय । बुरा खराबअलीकी नापसंद । अप्रियअनचाहा जिसकी चाह या इच्छा न की गई हो । अचाहा । अवांछित । अप्रियअनभाया जो न भावे । जिसकी चाह न हो । अप्रिय । अरुचिकर । नापसंदअवांछनीय जिसे न चाहा जाय । अप्रियअलीक बेसिर पैर का । मिथ्या । झूठाशुक्त सड़ाकर खट्ठा किया हुआ । खमीर उठाया हुआविरस रसहीन । फीका । नीरस । बिना स्वाद काअननुमत जिसका अनुमति या आज्ञा न होअमनोज्ञ असुंदर । जो सुंदर न होअप्रीतिकर अप्रीतिकारी]अनीठ पु वि॰अभावन पु वि॰ सुंदर । रुचिर । रुचिकरमातमी मातम संबंधी । शोकसूचक । जैसे, मातमी पोशाक, मातकी सूरत, मातमी रंगगलघोटू गला घोंटने— वालानागवार असह्यनापसंद जो पसंद न हो । जो अच्छा न लगे । अनसुहाता । जैसे,—चीज नापसंद हो तो दाम …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अप्रियअप्रिय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अप्रिय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अप्रिय 📚 ➤ "नापसंद,अनभिमत,अरुचिकर "

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अप्रिय 📚जो प्रिय न हो । अरुचिकर । जो न रुचे । जो पसंद न हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अप्रिय
अलीक (३.३.१२) — असत्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें