🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:49:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अप्रिय
apriya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अप्रिय १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ अप्रिय]
१. जो प्रिय न हो । अरुचिकर । जो न रुचे । जो पसंद न हो । उ॰ —सत्य कहहु अरु प्रिय कहहु अप्रिय सत्य न भाखा ।—श्रीनीवास ग्रं॰, पृ॰ १८७ ।
२. जो प्यारा न हो । जिसकी चाह न हो । उ॰ — सुनि राजा अति अप्रिय बांनी ।—मानस १ ।२०८ ।
३. शत्रुतापूर्ण । अमित्र या शत्रुबत् [को॰] ।
अप्रिय २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वैरी । शत्रु ।
२. बैंत । वेतस । निचुल । यौ॰—अप्रिवंद ।अप्रियकर ।अप्रियकारी । अप्रियवादी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-प्रिय mfn. disagreeable, disliked
unkind, unfriendly
अ-प्रिय m. a foe, an enemy, Mn.
N. of a Yakṣa, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (59,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप्रिय a. 1 Disliked, disagreeable, unpleasant, offensive अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः Rām.; Ms. 4. 138; Ś. 5. 17; hated, distasteful. --2 Unkind, unfriendly. [] --यः A foe, an enemy. --या A sort of fish (शृंगीमत्स्यः). --यं An unfriendly or offensive act; पाणिग्राहस्य साध्वी स्त्री नाचरेत्किंचिदप्रियं Ms. 5. 156. --Comp. --कर, --कारिन्, --कारक a. unfriendly, ill-disposed. --भागिन् a. ill-fated. --वद, (˚यं˚), --वादिन् a. speaking unkind or harsh words; वंध्यार्थघ्न्यप्रियंवदा Y. 1. 73; माता यस्य गृहे नास्ति भार्या चाप्रियवादिनी Chāṇ. 44.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0124-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अप्रिय न० विरोधे न० त० । प्रियभिन्ने इष्टभिन्ने स्वभा- तोद्विष्टे दुःखे “न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरप- हतिरस्ति” श्रुतिः “तस्माद्यम इव स्वामी स्वयं हित्वा प्रियाप्रिये” इति मनुः । २ तत्साधने वचनादौ त्रि० “सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम्” “पाणिग्राहस्य साध्वी स्त्री नाचरेत् किञ्चिदप्रियम्” इति च मनुः । (सिङि) शृङ्गीमत्स्ये स्त्री शब्द र० । प्रिय- हेतुत्वाभावात्तस्यास्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0266,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अप्रियं, त्रि, (प्री + कर्त्तरि कः, नञ्समासः ।) अनभीष्टं । अनीप्सितं । अप्रीतिकरं । अहृद्यं । यथा, -- “सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियं” । इति पुराणं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-070-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अप्रिय" आता है (22)
विप्रिय अप्रियसावमर्द परस्परविरुद्ध । अरुचिकर । अप्रियतलख कड़आ । अप्रियनीठो अनिष्ट । अप्रिय । न सुहानेवाला । न भानेवालाअनचहा नहीं चाहा हआ । अनि- च्छित । अप्रियअनैसा पु वि॰ जो इष्ट न हो । अप्रिय । बुरा खराबअलीकी नापसंद । अप्रियअनचाहा जिसकी चाह या इच्छा न की गई हो । अचाहा । अवांछित । अप्रियअनभाया जो न भावे । जिसकी चाह न हो । अप्रिय । अरुचिकर । नापसंदअवांछनीय जिसे न चाहा जाय । अप्रियअलीक बेसिर पैर का । मिथ्या । झूठाशुक्त सड़ाकर खट्ठा किया हुआ । खमीर उठाया हुआविरस रसहीन । फीका । नीरस । बिना स्वाद काअननुमत जिसका अनुमति या आज्ञा न होअमनोज्ञ असुंदर । जो सुंदर न होअप्रीतिकर अप्रीतिकारी]अनीठ पु वि॰अभावन पु वि॰ सुंदर । रुचिर । रुचिकरमातमी मातम संबंधी । शोकसूचक । जैसे, मातमी पोशाक, मातकी सूरत, मातमी रंगगलघोटू गला घोंटने— वालानागवार असह्यनापसंद जो पसंद न हो । जो अच्छा न लगे । अनसुहाता । जैसे,—चीज नापसंद हो तो दाम …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें