🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:03:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अबन्धक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अबन्धक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अबन्धक

अर्थ: अप् (पानी) + अन्धक (अंधा)

अंग्रेज़ी: not binding

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अबन्धक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अबन्धक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अबन्धक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअबन्धकःअबन्धकौअबन्धकाः
द्वितीयाअबन्धकम्अबन्धकौअबन्धकान्
तृतीयाअबन्धकेनअबन्धकाभ्याम्अबन्धकैः
चतुर्थीअबन्धकायअबन्धकाभ्याम्अबन्धकेभ्यः
पञ्चमीअबन्धकात् / अबन्धकाद्अबन्धकाभ्याम्अबन्धकेभ्यः
षष्ठीअबन्धकस्यअबन्धकयोःअबन्धकानाम्
सप्तमीअबन्धकेअबन्धकयोःअबन्धकेषु
सम्बोधनहे अबन्धकहे अबन्धकौहे अबन्धकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अबन्धक
अबन्धक
abandhaka
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-बन्धक mfn. not binding
अ-बन्धक m. N. of a man, and (m. pl.) his descendants, (g. उपकादि.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (60,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अबंधक a. 1 Not binding. --2 Without any pledge.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0124-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अबन्धक न० बध्यते स्वधनमितरत्र आधीयते बन्ध आधीय- मानद्रव्यं स नास्ति यत्र कप् । १ आधिशून्ये ऋणादाने । “अशीतिभागोवृद्धिः स्यान्मासिमासि सबन्धके । वर्ण्ण- क्रमाच्छतं द्वित्रिचतुःपञ्चकमन्यथा” या० “अन्यथा बन्धक- रहिते” मिता० “दद्युर्वा स्वकृतां वृद्धिं सर्वे सर्वासु जातिषु” या० व्याख्यायाम् “ब्राह्मणादयोवर्ण्णा अबन्धके [] सबन्धके वा स्वकृतां वृद्धिं सर्वासु जातिषु दद्युः” विज्ञा० । अस्य पा० उपकादिगणपाठात् “उपकादिभ्योऽन्यतरस्यामद्वन्द्वे च” पा० सूत्रेण गोत्रप्रत्ययस्य बहुत्वे लुग्विधानात् कस्मि- श्चित् २ गोत्रप्रवर्त्तके ऋषावपि अस्य रूढिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0269-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अबन्धकअबन्धक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अबन्धक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अबन्धक 📚 ➤ अप् (पानी) + अन्धक (अंधा)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): not binding

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अबन्धक 📚mfn. not binding🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अबन्धक = अप् + अन्धक तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬