🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:07:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अबल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अबल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अबल

अर्थ: "दुर्बल,बलहीन "

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अबल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अबल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अबल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअबलःअबलौअबलाः
द्वितीयाअबलम्अबलौअबलान्
तृतीयाअबलेनअबलाभ्याम्अबलैः
चतुर्थीअबलायअबलाभ्याम्अबलेभ्यः
पञ्चमीअबलात् / अबलाद्अबलाभ्याम्अबलेभ्यः
षष्ठीअबलस्यअबलयोःअबलानाम्
सप्तमीअबलेअबलयोःअबलेषु
सम्बोधनहे अबलहे अबलौहे अबलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अबल
अबल
abala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अबल १ वि॰ [सं॰] निर्बल । कमजोर । उ॰—कैसे निबहै अबल जन करि सबलन सों बैर ।—सभावि॰ (शब्द॰) ।
अबल २ संज्ञा पुं॰
१. बलहीनता ।
२. वरुण नामक वृक्ष ।
अबल ३ पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अवलि]
१. पंक्ति । समुह । कतार । उ॰—अंतर नीलंबर अबल आभरण अंगि अंगि, नग नग उदित ।—बेलि॰, दू॰ १७६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-बल mf(आ)n. weak, feeble, RV. v, 30, 9, &c.
अ-बल m. a wife's elder brother, L.
अ-बल (अस्), m. the plant Tapia Crataeva
a king of Magadha, VP.
अ-बल (अम्), n. want of strength, weakness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (60,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अबल a. 1 Weak, feeble. --2 Unprotected. --लः N. of a plant ( वरुणवृक्ष). --ला 1 A woman (as belonging to the weaker sex); नूनं हि ते कविवरा विपरीतबोधा ये नित्यमाहुरबला इति कामिनीनाम् । याभिविंलोलतरतारकदृष्टिपातैः शक्रादयोपि विजितास्त्वबलाः कथं ताः ॥ Bh. 1. 11; compare also: --हृदये वहसि गिरींद्रौ त्रिभुवनजयिनी कटाक्षेण । अबला त्वं यदि मन्ये के बलवंतो न जानीमः ॥ Udb.; ˚जनः a woman; Ś. 4. 3; R. 9. 46. --2 One of the ten earths according to the Buddhists. --लं Weakness, want of strength; see बलाबलं also. --Comp. --अबलः N. of of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0124-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अबल न० न बलं सामर्थ्यमुत्कर्षोवाऽभावे न० त० । १ बलाभावे “प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं दृष्ट्वा तस्य बलाबलम्” स्मृतिः । “गन्धानाञ्च रसानाञ्च ज्ञात्वा चार्घबलाबलम्” मनुः । बलमुत्कर्षमबलमनुत्कर्षम्” इति कुल्लू० । नास्ति बलं यस्य । २ बलहीने दुर्बले त्रि० “पञ्चवर्गीबलेनोनो न हर्ष- स्थानमाश्रितः अबलोऽयं लग्नदर्शीति नी० ता० । अबल- स्वकुलाशिनो झसान्निजनीडद्रुमपीडिनः खगान्” नैष० । ३ नार्य्यां स्त्री “भुजलतां जडतामबलाजनः” रघुः । “हृदये वहसि गिरीन्द्रौ त्रिभुवनजयिनी कटाक्षेण । अचला त्वं यदि मन्थे के बलवन्तोन जानीम” इत्युद्वटः । ५ ब० । ४ वरुणवृक्षे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0269,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अबलं, त्रि, (नास्ति बलं सामर्थ्यं यस्य तत् ।) बल- रहितं । दुर्ब्बलं । यथा । “अबलस्वकुलाशिनो झसान्” । इति नैषधं ॥
अबलः, पुं, (नास्ति बलं यस्य सः, क्षणभङ्गुरत्वात् तस्य तथात्वं ।) वरुणवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-071-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अबलअबल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अबल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अबल 📚 ➤ "दुर्बल,बलहीन "

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अबल 📚निर्बल । कमजोर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें