🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:47:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अबल
abala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अबल १ वि॰ [सं॰] निर्बल । कमजोर । उ॰—कैसे निबहै अबल जन करि सबलन सों बैर ।—सभावि॰ (शब्द॰) ।
अबल २ संज्ञा पुं॰
१. बलहीनता ।
२. वरुण नामक वृक्ष ।
अबल ३ पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अवलि]
१. पंक्ति । समुह । कतार । उ॰—अंतर नीलंबर अबल आभरण अंगि अंगि, नग नग उदित ।—बेलि॰, दू॰ १७६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-बल mf(आ)n. weak, feeble, RV. v, 30, 9, &c.
अ-बल m. a wife's elder brother, L.
अ-बल (अस्), m. the plant Tapia Crataeva
a king of Magadha, VP.
अ-बल (अम्), n. want of strength, weakness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (60,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अबल a. 1 Weak, feeble. --2 Unprotected. --लः N. of a plant ( वरुणवृक्ष). --ला 1 A woman (as belonging to the weaker sex); नूनं हि ते कविवरा विपरीतबोधा ये नित्यमाहुरबला इति कामिनीनाम् । याभिविंलोलतरतारकदृष्टिपातैः शक्रादयोपि विजितास्त्वबलाः कथं ताः ॥ Bh. 1. 11; compare also: --हृदये वहसि गिरींद्रौ त्रिभुवनजयिनी कटाक्षेण । अबला त्वं यदि मन्ये के बलवंतो न जानीमः ॥ Udb.; ˚जनः a woman; Ś. 4. 3; R. 9. 46. --2 One of the ten earths according to the Buddhists. --लं Weakness, want of strength; see बलाबलं also. --Comp. --अबलः N. of of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0124-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अबल न० न बलं सामर्थ्यमुत्कर्षोवाऽभावे न० त० । १ बलाभावे “प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं दृष्ट्वा तस्य बलाबलम्” स्मृतिः । “गन्धानाञ्च रसानाञ्च ज्ञात्वा चार्घबलाबलम्” मनुः । बलमुत्कर्षमबलमनुत्कर्षम्” इति कुल्लू० । नास्ति बलं यस्य । २ बलहीने दुर्बले त्रि० “पञ्चवर्गीबलेनोनो न हर्ष- स्थानमाश्रितः अबलोऽयं लग्नदर्शीति नी० ता० । अबल- स्वकुलाशिनो झसान्निजनीडद्रुमपीडिनः खगान्” नैष० । ३ नार्य्यां स्त्री “भुजलतां जडतामबलाजनः” रघुः । “हृदये वहसि गिरीन्द्रौ त्रिभुवनजयिनी कटाक्षेण । अचला त्वं यदि मन्थे के बलवन्तोन जानीम” इत्युद्वटः । ५ ब० । ४ वरुणवृक्षे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0269,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अबलं, त्रि, (नास्ति बलं सामर्थ्यं यस्य तत् ।) बल- रहितं । दुर्ब्बलं । यथा । “अबलस्वकुलाशिनो झसान्” । इति नैषधं ॥
अबलः, पुं, (नास्ति बलं यस्य सः, क्षणभङ्गुरत्वात् तस्य तथात्वं ।) वरुणवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-071-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें