🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:22:38 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अब्दा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अब्दाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अब्दाः

अर्थ: बादल

संस्कृत: संवत्सरः, मेघः, वत्सरः · पर्याय: संवत्सर, वत्सर, हायन, शरद्, संवत्

व्युत्पत्ति: अपो ददाति-दा+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अब्द (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. अब्द (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  3. अब्दा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. अब्दा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. अब्दा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. अब्दा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अब्द (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअब्दःअब्दौअब्दाः
द्वितीयाअब्दम्अब्दौअब्दान्
तृतीयाअब्देनअब्दाभ्याम्अब्दैः
चतुर्थीअब्दायअब्दाभ्याम्अब्देभ्यः
पञ्चमीअब्दात् / अब्दाद्अब्दाभ्याम्अब्देभ्यः
षष्ठीअब्दस्यअब्दयोःअब्दानाम्
सप्तमीअब्देअब्दयोःअब्देषु
सम्बोधनहे अब्दहे अब्दौहे अब्दाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अब्द
अब्द
abda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अब्द १ संज्ञा पुं॰ [अ॰] दास । सेवक । गुलाम । अनुचर । भक्त [को॰] ।
अब्द २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वर्ष । साल ।
२. मेघ । बादल । उ॰— मर्कट जुद्धविरूद्ध क्रुद्धअरि ठट्ट दपट्टहिं । अब्द शब्द करि गर्जि तर्जि झुकि झपट्टाहिं ।—भिखारी ग्रं॰, भा॰ २, पृ १८२ ।
३. एक पर्वत ।
४. नागरमोथ ।
५. कपूर ।
६. आकाश । उ॰—जय जय शब्द अति होई । वर्षत कुसुम पुरंदर सोई ।—गोपाल (शब्द॰) । यौ॰.—अब्दप=वर्षाधिम । इंद्र । अब्दज्ञ=ज्योतिषी । अब्दवाहन इंद्र । अब्दसार= कपूर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अब्-द mfn. giving water, L.
अब्-द m. a year
a cloud, Bhaṭṭ.
the grass Cyperus Rotundus
N. of a mountain, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (60,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अब्द a. [अपो ददाति, दा-क; said in Uṇ. 4. 98 to be from अब्; अबतीत्यब्दः] Giving water. --ब्दः 1 A cloud. --2 A year (in this sense n. also). --3 N. of a grass (मुस्ता). --4 N. of a mountain --Comp. --अर्धं half a year. --वाहनः N. of Śiva. --शतं a century. --सारः a kind of camphor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0125-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अब्दः, पुं, (अबति सीमानं रक्षति अब + “अब्जा- दय” इति दन् मेघपर्ब्बतविशेषपक्षे तु अपो ददाति, अप् + दा + कर्त्तरि कः ।) वत्सरः । मेघः । मुस्ता । इति मेदिनी ॥ पर्ब्बतविशेषः । इति विश्वः ॥
अब्दः, पुं, (अव + दन् ॥ औणादिकोऽयं ।) वत्सरः । मेघः । मुस्ता । इति रायमुकुटः सारसुन्दरी च ॥ (मुस्तार्थे प्रयोगो यथा, -- “किराताब्दामृताविश्वचन्दनोदीच्यवत्सरैः । शोथातिसारशमनं विशेषाज्ज्वरनाशनम्” ॥ इति वैद्यकचक्रपाणिसङ्ग्रहः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-071-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अब्दाःअब्द (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: अब्द (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन | अब्दा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अब्दाः 📚 ➤ बादल
संस्कृत: संवत्सरः, मेघः, वत्सरः · पर्याय: संवत्सर, वत्सर, हायन, शरद्, संवत्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अब्द 📚दास । सेवक । गुलाम । अनुचर । भक्त🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अब्द
वर्ष के नाम (१.४.२२) — संवत्सर, वत्सर, हायन, शरद्, समा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अब्दाः: अपो ददाति-दा+क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें