🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:45:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभिख्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभिख्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभिख्या

अर्थ: चमक-दमक,शोभा कांति

संस्कृत: नाम, शोभा · पर्याय: आह्वय, आख्या, आह्वा, अभिधान, नामधेय

व्युत्पत्ति: अभि+ख्या+अङ्+टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभिख्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अभिख्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. अभिख्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. अभिख्या (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. अभि + चक्ष् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — आशीर्लिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  6. अभिख्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  7. अभिख्य (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अभिख्या (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभिख्याअभिख्येअभिख्याः
द्वितीयाअभिख्याम्अभिख्येअभिख्याः
तृतीयाअभिख्ययाअभिख्याभ्याम्अभिख्याभिः
चतुर्थीअभिख्यायैअभिख्याभ्याम्अभिख्याभ्यः
पञ्चमीअभिख्यायाःअभिख्याभ्याम्अभिख्याभ्यः
षष्ठीअभिख्यायाःअभिख्ययोःअभिख्यानाम्
सप्तमीअभिख्यायाम्अभिख्ययोःअभिख्यासु
सम्बोधनहे अभिख्येहे अभिख्येहे अभिख्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभिख्या
अभिख्या
abhikhyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिख्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नाम । यश । कीर्ति ।
२. शोभा ।
३. कुख्याति (को॰) ।
४. महात्म्य । महिमा (को॰) । बुद्धि । धी (को॰) ।
५. नाम (को॰) ।
६. पुकारना । संबोधन ।
७. बताना । कहना (को॰) ।
८. शब्द । पर्याय (को॰) । व्यक्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अभि-√ ख्या (Subj. 1. 2. 3. sg. -ख्यम्, -ख्यस् and -ख्यस्, -ख्यत्; impf. 3. sg. अभ्य् अख्यत् ; ind.p. -ख्याय) to see, view, perceive, RV.; to cast a kind or gracious look upon any one, to be gracious, RV.; (impf. 3. pl. अभि अख्यन्), TS. : Caus. -ख्यापयति, to make known, Mn. &c.
2. अभि-ख्या f. a gracious look, RV. x, 112, 10
splendour, RV. i, 148, 5 & viii, 23, 5
beauty, Ragh. &c.
fame, glory, Kathās.
telling, L.
‘calling, addressing’, a name, appellation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (61,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिख्या {c2c} P. Ved. 1 To see, perceive, view. --2 To be gracious, look graciously. --Caus. (ख्यापयति) To tell, declare, make known, proclaim; कलहकंटक इत्यभिख्यापिताख्यः Dk. 136; 171; Ms. 8. 205, 9. 262.
अभिख्या a. [कर्तरि क्विप्] Going towards; well-known, celebrated. --ख्या [ख्या-अङ्] 1 (a) Splendour, beauty, lustre; काप्यभिख्या तयोरासीद् व्रजतोः शुद्धवेषयोः R. 1. 46; सूर्यापाये न खलु कमलं पुष्यति स्वामभिख्यां Me. 80; Ku. 1. 43; 7. 18. (b) Look, view, appearance, [] aspect (Ved.). --2 Telling, declaring. --3 Calling, addressing. --4 A name, appellation. --5 A word, synonym. --6 Fame, glory; notoriety (in a bad sense); greatness (माहात्म्यं). --7 Intellect (Nir.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0127-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिख्या स्त्री अभि + ख्या--अङ् । १ अभिधाने, २ शोभायां “काप्यभिख्या तयोरासीत् व्रजतोः शुद्धवेशयोः रघुः । ३ कीर्त्तौ ४ अभितः ख्यातौ, ५ माहात्म्ये “अन्धा अपश्या- नदभन्नभिख्याम्” ऋ० १, १४८, ५ “अभिख्यामभितः ख्यातिं माहात्म्यं वा” भा० । कर्त्तरि क्विप् । ६ अंभितो गन्तरि” ७ प्रसिद्धे च “अभिख्या भासा वृहता शुशुक्कनिः” ऋ० ८, २३, ५ “अभिख्या अभिमुखं गच्छन्त्याऽभितः प्रसि- द्धया वा भासा” भा० धातोरातोलोपात् रूपम् । ८ प्रज्ञायां निरु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0284,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिख्या, स्त्री, (अभि + ख्या + अङ् ।) नाम । शोभा । कीर्त्तिः । इति मेदिनी ॥ आख्यानं । इति शब्दरत्नावली ॥ (शोभा । सौन्दर्य्यं । रमैति रघुवंशे । णीयता । “काप्यभिख्या तयोरासीत् व्रजतोः शुद्धवेशयोः” । “कामप्यमिख्यां स्फुरितैरपुष्य- दासन्नलावण्यफलोऽधरोष्ठः” । इति कुमारसम्भवे । यशः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-072-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभिख्या" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभिख्याअभिख्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अभिख्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | अभिख्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभिख्या 📚 ➤ चमक-दमक,शोभा कांति
संस्कृत: नाम, शोभा · पर्याय: आह्वय, आख्या, आह्वा, अभिधान, नामधेय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभिख्या 📚नाम । यश । कीर्ति🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬