🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:55:40 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभिज्ञ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभिज्ञ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभिज्ञ

अर्थ: जानने वाला,जानकार,अनुभवशील,कुशल

संस्कृत: पर्याय: प्रवीण, निपुण, विज्ञ, निष्णात, शिक्षित

व्युत्पत्ति: अभि+ज्ञा+क (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभिज्ञ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अभिज्ञ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अभिज्ञ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभिज्ञःअभिज्ञौअभिज्ञाः
द्वितीयाअभिज्ञम्अभिज्ञौअभिज्ञान्
तृतीयाअभिज्ञेनअभिज्ञाभ्याम्अभिज्ञैः
चतुर्थीअभिज्ञायअभिज्ञाभ्याम्अभिज्ञेभ्यः
पञ्चमीअभिज्ञात् / अभिज्ञाद्अभिज्ञाभ्याम्अभिज्ञेभ्यः
षष्ठीअभिज्ञस्यअभिज्ञयोःअभिज्ञानाम्
सप्तमीअभिज्ञेअभिज्ञयोःअभिज्ञेषु
सम्बोधनहे अभिज्ञहे अभिज्ञौहे अभिज्ञाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभिज्ञ
अभिज्ञ
abhijña
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिज्ञ वि॰ [सं॰] जानकार । परिचित । विज्ञ ।
२. निपुण कुशल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-ज्ञ mf(आ)n. knowing, skilful, clever
understanding, conversant with (gen. or ifc.)
अभि—˚ज्ञ Nom. P. ˚ज्ञति, to become wise, Kulārṇ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (62,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिज्ञ a. [ज्ञा-क] 1 Knowing, aware of, one who understands or is acquainted with, experiencing or having had experience of (with gen. or loc. or in comp.).; यद्वा कौशलमिंद्रसूनुदमने तत्राप्यभिज्ञो जनः U. 5. 35; अभिज्ञाश्छेदपातानां क्रियंते नंदनद्रुमाः Ku. 2. 41, Me. 16; R. 7. 64; अनभिज्ञो भवान्सेवाधर्मस्य Pt. 1. --2 Skilled in, conversant with, proficient, skilful, clever; यदि त्वमीदृशः कथायामभिज्ञः U. 4., see अनभिज्ञ also. --ज्ञा 1 Recognition. --2 Remembrance, recollection; अभिज्ञावचने लृट् P. III. 2. 112. --3 A supernatural faculty or power of which five kinds are usually mentioned:-- (1) taking any form at will; (2) hearing to any distance; (3) seeing to any distance; (4) penetrating men's thoughts; (5) knowing their state and antecedents. --Monier Williams.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0129-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिज्ञ त्रि० अमिजानाति अभि + ज्ञा--क । १ निपुणे, २ पण्डिते ३ ज्ञातरि चेतने “अन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञः स्वराट्” भाग० । अभिज्ञाश्छेदपातानां क्रियन्ते नन्दनद्रुमाः कुमा० “शङ्खस्वनाभिज्ञतया निवृत्ताः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0288,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिज्ञः, त्रि, (अभि साकल्येन जानाति, अभि + ज्ञा + कर्त्तरि कः ।) प्रवीणः । निपुणः । विज्ञः । इत्यमरः ॥ (बोद्धा । दक्षः । कुशलः । “अभिज्ञाश्छेदपातानां क्रियन्ते नन्दनद्रुमाः” । “अनभिज्ञास्तमिस्राणां दुर्द्दिनेष्वभिसारिकाः” । इति कुमारसम्भवे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-073-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभिज्ञ" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभिज्ञअभिज्ञ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अभिज्ञ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभिज्ञ 📚 ➤ जानने वाला,जानकार,अनुभवशील,कुशल
संस्कृत: पर्याय: प्रवीण, निपुण, विज्ञ, निष्णात, शिक्षित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभिज्ञ 📚जानकार । परिचित । विज्ञ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अभिज्ञ
निपुण (३.१.४) — प्रवीण, निपुण, विज्ञ, निष्णात, शिक्षित, वैज्ञानिक, कृतमुख, कृती

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • अभिज्ञ: अभि+ज्ञा+क (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें