🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:59:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभिरूप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभिरूप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभिरूप

अर्थ: अनुरूप,समनुरूप,उपयुक्त

संस्कृत: पर्याय: रौहिणेय, बुध, सौम्य, अभिजात, प्राप्तरूप

व्युत्पत्ति: अभि+रूप्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभिरूप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अभिरूप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अभिरूप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभिरूपःअभिरूपौअभिरूपाः
द्वितीयाअभिरूपम्अभिरूपौअभिरूपान्
तृतीयाअभिरूपेणअभिरूपाभ्याम्अभिरूपैः
चतुर्थीअभिरूपायअभिरूपाभ्याम्अभिरूपेभ्यः
पञ्चमीअभिरूपात् / अभिरूपाद्अभिरूपाभ्याम्अभिरूपेभ्यः
षष्ठीअभिरूपस्यअभिरूपयोःअभिरूपाणाम्
सप्तमीअभिरूपेअभिरूपयोःअभिरूपेषु
सम्बोधनहे अभिरूपहे अभिरूपौहे अभिरूपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभिरूप
अभिरूप
abhirūpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिरूप २ संज्ञा पुं॰
१. शिव ।
२. विष्णु ।
३. कामदेव ।
४. चंद्रमा ।
५. पंडित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-रूप mf(आ)n. corresponding with (dat.), conformable to, ŚBr.; AitBr.
pleasing, handsome, beautiful, AV. viii, 9, 9; Mn. &c.
wise, learned, Mn. iii, 144; Śāk.
अभि-रूप m. the moon, L.
Śiva, L.
Viṣṇu, L.
Kāmadeva, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (68,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिरूप a. [अभिगतो रूपं] 1 Corresponding with, conformable or suitable to, congruous; अभिरूपमस्या वयसो वल्कलं Ś. 1. v. l. --2 Pleasing, delightful, handsome, charming, beautiful, well-formed; अभिरूपेणापि स्वदारसंतुष्टेन K. 51; उत्कृष्टायाभिरूपाय वराय सदृशाय च (कन्यां दद्यात्) Ms. 9. 88. --3 Dear to, beloved or liked by, favourite; यो यः प्रदेशः सख्या मेऽभिरूपः Ś. 6. --4 Learned, wise, enlightened; अभिरूपभूयिष्ठा परिषदियं Ś. 1; K. 78; Ms. 3. 144. --पः 1 The moon. --2 Śiva. --3 Viṣṇu. --4 Cupid, --Comp. --पतिः ‘having an agreeable husband,’ N. of a fast or rite performed to secure a good husband in the next world; Mk. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0137-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिरूप त्रि० अभिरूपयति सर्वं स्वात्मकं करोति चु० रूप- अच् । १ शिवे, २ विष्णौ च । अभिरूपयति निरूप- यति । ३ पण्डिते । उत्कृष्टं रूपं यस्य । ४ कन्दर्पे, ५ चन्द्रे च । ६ मनोहरे त्रि० । “उत्कृष्टायाभिरूपाय वराय सदृ- शाय च” मनुः । “अभिरूपगुणभूयिष्ठा परिषत्” शकु० ७ अनुरूपे त्रि० “काममनभिरूप्रमस्या वयसो वल्कलम्” शकु० । अभिरूपस्य भावः मनोज्ञा० वुञ् आभि- रूपकम् ष्यञ् आभिरूप्यञ्च सौन्दर्य्यादौ न० । “अर्च- कस्य तपोयोगादर्चनस्यातिशायनात् । आभिरूप्याच्च विम्बानां देवः सान्निध्यमृच्छति” ति० त० पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0298,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिरूप, पुं, (अभिलक्ष्यं रूपमस्य ।) पण्डितः । इति हेमचन्द्रः ॥ कामदेवः । चन्द्रः । शिवः । विष्णुः । इति शब्दरत्नावली ॥
अभिरूपः, त्रि, (अभिरूपयति शास्त्रार्थं निरूप- यति, अभिरूप + णिच् + अच् ।) मनोहरः । पण्डितः । इति मेदिनी ॥ (“इयं हि रसभाव- विशेषदीक्षागुरोः विक्रमादित्यस्याभिरूपभूयिष्ठा परिषद्” । इति शाकुन्तले ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-075-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभिरूपअभिरूप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अभिरूप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभिरूप 📚 ➤ अनुरूप,समनुरूप,उपयुक्त
संस्कृत: पर्याय: रौहिणेय, बुध, सौम्य, अभिजात, प्राप्तरूप

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभिरूप 📚शिव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अभिरूप: अभि+रूप्+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें