🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:03:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभिहित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभिहित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभिहित

अर्थ: कहा गया,बोला गया,घोषित किया गया

संस्कृत: पर्याय: उक्त, भाषित, उदित, जल्पित, आख्यात

व्युत्पत्ति: अभि+घा+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभिहित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अभिहित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अभिहित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभिहितःअभिहितौअभिहिताः
द्वितीयाअभिहितम्अभिहितौअभिहितान्
तृतीयाअभिहितेनअभिहिताभ्याम्अभिहितैः
चतुर्थीअभिहितायअभिहिताभ्याम्अभिहितेभ्यः
पञ्चमीअभिहितात् / अभिहिताद्अभिहिताभ्याम्अभिहितेभ्यः
षष्ठीअभिहितस्यअभिहितयोःअभिहितानाम्
सप्तमीअभिहितेअभिहितयोःअभिहितेषु
सम्बोधनहे अभिहितहे अभिहितौहे अभिहिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभिहित
अभिहित
abhihita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिहित वि॰ [सं॰]
१. उक्त । कथित । कहा हुआ ।
२. संबद्ध । युक्त । बद्ध [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-हित See s.v.
अभि-हित mfn. (√ धा), harnessed or put to (as a horse), RV.; AV.; ŚBr.
named, called, Mn. iii, 141, &c.
held forth, said, declared, spoken, MBh.; Mn. &c.
spoken to, Kum. &c.
अभि-हित m. N. of a chief, L.
अभि-हित n. a name, expression, word.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (63,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिहित p. p. 1 (a) Said, declared, spoken, mentioned; मयाभिहितं, तेनाभिहितं &c. (b) Predicated, asserted; अनभिहिते कर्मणि द्वितीया P. II. 3. 1-2. (c) Spoken to, addressed, called, named. (d) Whispered, prompted to say; determined. --2 Fastened, placed upon. --तं A name, expression, word; ˚त्वं being said or spoken to, a declaration; authority, test. --Comp. --अन्वयवादः, --वादिन् m. a particular doctrine (or the follower of that doctrine) on the import of words, as opposed [] to अन्विताभिधानवाद, --वादिन्. The anvitābhidhānavādins (the Mīmāṃsakas, the followers of Prabhākara) hold that words only express a meaning (अभिधान) as parts of a sentence and grammatically connected with one another (अन्वित); that they, in fact, only imply an action or something connected with an action; e. g. घटं in घटं आनय means not merely ‘jar’, but ‘jar’ as connected with the action of ‘bringing’ expressed by the verb. The abhihitānvayavādins (the Naiyāyikas, or the followers of Kumārila who hold the same doctrine) on the other hand hold that words by themselves can express their own independent meanings which are afterwards combined into a sentence expressing one connected idea; that, in other words, it is the logical connection between the words of a sentence, and not the sense of the words themselves, that suggests the import or purport of that sentence; they thus believe in a tātparyārtha as distinguished from vāchyārtha; see K. P. 2 and Maheśvara's commentary ad loc.
अभिहित, --ति See under अभिधा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0131-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिहित त्रि० अभि + वा--क्त । १ अभिधया वृत्त्या बोधिते २ उक्ते । “अभिहिते प्रथमा” वा० । अभिधानञ्च प्रायेण्ण तिङ् कृत्तद्धितसमासैः क्कचिदव्ययेन । तत्तद्गतसंख्याया अभिहितत्वे कर्त्तृकर्मणोरभिहितत्वमिति नैयायिकाः भवति च ग्रामं गच्छति चैत्रः ग्रामो गम्यते चैत्रेणेत्यादौ कर्तृकर्मगत- संख्याया आख्यातेनाभिधानमतस्तत्र प्रथमोपपत्तिः । तथाचास्व्यातार्थसंख्यावत्त्वेन कर्त्तृकर्म्मणोः अभिहित- त्वम् । वैयाकरणमते कर्त्तृकर्मणोरेव आख्यातेना- भिधानमिति भेदः । “अनभिहिते” पा० अनभिहिते [] इत्यधिकाये कर्मादौ द्वितीयादि “इति प्रविश्याभिहिता द्विजन्मना” कु० अस्य वच्यर्थकतया गौणे कर्मणि क्त । वचनोद्देश्यत्वेन तस्याः कर्म्मत्वादुक्तता । गौणकर्म्मणोऽप्रयोगे तु मुख्यकर्म्मणोवचनादेरुक्तता । “वासुदेवेनाभिहिते वाक्ये तेन महात्मना” भा० उ० प० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0306-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिहितं, त्रि, (अभि + धा + कर्म्मणि क्तः ।) उक्तं । कथितं । इत्यमरः ॥ (“अर्थिनाभिहितोयोऽर्थः प्रत्यर्थी यदि तं तथा । सम्भोजिनी साभिहिता पैशाची दक्षिणा द्विजैः” ॥ इति मनुः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-078-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभिहित" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभिहितअभिहित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अभिहित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभिहित 📚 ➤ कहा गया,बोला गया,घोषित किया गया
संस्कृत: पर्याय: उक्त, भाषित, उदित, जल्पित, आख्यात

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभिहित 📚उक्त । कथित । कहा हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अभिहित
कहा हुआ (३.१.१०६) — उक्त, भाषित, उदित, जल्पित, आख्यात, लपित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अभिहित: अभि+घा+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें