🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:35:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभूत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभूत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभूत

अर्थ: होना

संस्कृत: सत्तायाम्

अंग्रेज़ी: to exist, to become, to be, to happen

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भू धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  2. भू धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  3. अस् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  4. अभूत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. अभूत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — भू (भ्वादिगण) · अर्थ: होना (सत्तायाम्)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअभूत् / अभूद्अभूताम्अभूवन्
मध्यमअभूःअभूतम्अभूत
उत्तमअभूवम्अभूवअभूम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भवति · लिट्: बभूव · लुट्: भविता · लृट्: भविष्यति · लोट्: भवतात् · लङ्: अभवत् · विधिलिङ्: भवेत् · आशीर्लिङ्: भूयात् · लुङ्: अभूत् · लृङ्: अभविष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भवन · ण्वुल्: भावकः · तृच्: भविता · यत्: भव्यः · ण्यत्: भाव्यः · तव्य: भवितव्यः · अनीयर्: भवनीयः · क्त: भूतः · क्तवतु: भूतवान् · शतृ: भवन् · स्य-शतृ: भविष्यन् · क्त्वा: भूत्वा · ल्यप्: प्रभूय · तुमुन्: भवितुम् · णमुल्: भावम् · घञ्: भावः · क्तिन्: भूति · क्वसु: बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभूत
अभूत
abhūta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभूत वि॰ [सं॰]
१. जो हुआ न हो ।
२. वर्तमान ।
३. असत्य । मिथ्या (को॰) ।
४. अपूर्व । विलक्षण । अनोखा । उ॰—आँगन खेलत घुटरुनि धाए । उपमा एक अभूत भई तब जब जननी पट पति उठाए । नील जलद पर उड़ुगन निरखत तजि सुभाव मनु तड़ित छपाए ।—सूर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-भूत mfn. whatever has not been or happened.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (75,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभूत a. Non-existent, what is not or has not been; not true or real, false; Mu. 3. 16, Ki. 14. 19. --Comp. --आहरणं ‘utterance of an unreality,’ a covert expression, a speech founded on fraud, one of the members of garbha S. D. 365. --तद्भावः the becoming or being changed into, or making, that which it is not before; कृभ्वस्तियोंगे संपद्ये कर्तरि च्वि P. V. 4. 50; अभूततद्भावे इति वक्तव्यं; अकृष्णः कृष्णः संपद्यते तं करोति कृष्णीकरोति Sk.; cf. पयोधरीभूतचतुःसमुद्रां R. 2. 3. --पूर्व a. unprecedented, unsurpassed; अभूत् ˚र्वो राजा चिंतामणिर्नाम Vās. 1, Ve. 3. 2, Śi. 3. 3. --प्रादुर्भावः becoming manifest of what has not been before. --शत्रु a. having no enemy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0143-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभूत त्रि० न भूतः । भूतशब्दार्थभिन्ने । “अभूतमासज्य विरुद्वमीहितम्” माघः । २ मिध्याभूते ३ अविद्यमाने च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0309,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभूतभू धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: भू धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन | अस् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभूत 📚 ➤ होना
संस्कृत: सत्तायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभूत 📚जो हुआ न हो🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें