🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:06:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभ्याशः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभ्याशः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभ्याशः

अर्थ: निकट,समीप

संस्कृत: पर्याय: समीप, निकट, आसन्न, सन्निकृष्ट, सनीड

व्युत्पत्ति: अभि+अश्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभ्याश (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. आश (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अभि + अश् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अभ्याश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभ्याशःअभ्याशौअभ्याशाः
द्वितीयाअभ्याशम्अभ्याशौअभ्याशान्
तृतीयाअभ्याशेनअभ्याशाभ्याम्अभ्याशैः
चतुर्थीअभ्याशायअभ्याशाभ्याम्अभ्याशेभ्यः
पञ्चमीअभ्याशात् / अभ्याशाद्अभ्याशाभ्याम्अभ्याशेभ्यः
षष्ठीअभ्याशस्यअभ्याशयोःअभ्याशानाम्
सप्तमीअभ्याशेअभ्याशयोःअभ्याशेषु
सम्बोधनहे अभ्याशहे अभ्याशौहे अभ्याशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभ्याश
अभ्याश
abhyāśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभ्याश १ वि॰ [सं॰] समीपवर्ती । निकट [को॰] ।
अभ्याश २ संज्ञा पुं॰
१. सामीप्य । निकटता । पड़ोस
२. परिणाम । नतिजा ।
३. प्रप्ताशा । अभ्युदय [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्य्-आश, अस्, m. (also written 1. अभ्य्-आस), reaching to, pervading, Yājñ. iii, 114; (with यद् and Pot.) prospect, any expected result or consequence, ChUp.; proximity (with gen. or abl.), R. &c.; (mfn.) near, Kum. vi, 2; (अम्), ind. near, at hand, AitBr.; PBr.; (ए), loc. ind. near (with gen. or abl.), R. &c.; (आत्), abl. in comp. with (a perf. Pass. p., as) आगत, &c., arrived from near at hand, &c., Pāṇ. ii, 1, 39, Sch. & vi, 3, 2, Sch..
अभ्य्-आश m. See अभ्य्- √ 1. अश्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (76,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्याश a. Near, proximate. --शः 1 Reaching to, pervading. --2 Proximate neighbourhood, vicinity (also written as अभ्यास q. v.); वायसाभ्याशे समुपविष्टः Pt. 2: सहसाभ्यागतां भैमीमभ्याशपरिवर्तिनीं Mb., Dk. 62. --3 Result, consequence. --4 Prospect, hope of gaining; hence oft. used in the sense of ‘quickly’.
अभ्याश --स see under अभ्यश्-स्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0145-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभ्याश पु० आभिमुख्येनाश्यते व्याप्यतेऽनेन अशू--व्याप्तौ करणे घञ् । निकटे । निकटस्थस्याभिमुखव्यापनात्तथा- त्वम् । २ क्षिप्रे तस्याव्यवहितकालेन व्यापनात्तथात्वम् । “यएतदेवं विद्वान् साधु सामेत्युपास्ते अभ्याशोह यदेनं साधवोधर्म्मा अभ्यागच्छेयुः” छा० उ० । “अभ्याशः क्षिप्रम्” भा० “तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरन्” । य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरन्” छा० उ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0312,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभ्याशः, त्रि, (आभिमुख्येनाश्यते व्याप्यतेऽनेन, अशू व्याप्तौ करणे घञ् ।) समीपं । इत्यमरटी- कायां रायमुकुटः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-079-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभ्याशःअभ्याश (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आश (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अभि + अश् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभ्याशः 📚 ➤ निकट,समीप
संस्कृत: पर्याय: समीप, निकट, आसन्न, सन्निकृष्ट, सनीड

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभ्याश 📚समीपवर्ती । निकट🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अभ्याश
समीप के और नाम (३.१.६६) — सदेश, सविध, समर्याद, सवेश, उपकण्ठ, अन्तिक, अभ्यर्ण, अभ्यग्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अभ्याश = अभी + आश कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • अभ्याशः: अभि+अश्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬