🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:26:43 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अमर्ष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अमर्ष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अमर्ष

अर्थ: - असहनशील

संस्कृत: कोपः · पर्याय: कोप, क्रोध, रोष, प्रतिघ, रुट्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अमर्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अमर्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अमर्ष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअमर्षःअमर्षौअमर्षाः
द्वितीयाअमर्षम्अमर्षौअमर्षान्
तृतीयाअमर्षेणअमर्षाभ्याम्अमर्षैः
चतुर्थीअमर्षायअमर्षाभ्याम्अमर्षेभ्यः
पञ्चमीअमर्षात् / अमर्षाद्अमर्षाभ्याम्अमर्षेभ्यः
षष्ठीअमर्षस्यअमर्षयोःअमर्षाणाम्
सप्तमीअमर्षेअमर्षयोःअमर्षेषु
सम्बोधनहे अमर्षहे अमर्षौहे अमर्षाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अमर्ष
अमर्ष
amarṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अमर्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अमर्षित, अमर्षी]
१. क्रोध । रिस ।
२. वह द्वेष या दुःख जो ऐसे मनुष्य का कोई अपकार ना कर सकने के कारण उत्पन्न होता है जिसने अपने गुणों का तिरस्कार किया हो ।
३. असहिष्णुता । अक्षमा ।
४. तैतीस संचारी भावों में से एक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-मर्ष m. (√ मृष्), non-endurance, Pāṇ. iii, 3, 145
impatience, indignation, anger, passion, MBh.; R. &c.
N. of a prince, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (81,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमर्ष a. Not enduring or bearing. --र्षः 1 Non-endurance, tolerance, impatience; अमर्षशून्येन जनस्य जतुना न जातहार्देन न विद्विषादरः Ki. 1. 33; jealousy, jealous anger; किं नु भवतस्तातप्रतापोत्कर्षेप्यमर्षः U. 5. In Rhet. अमर्ष is one of the 33 minor feelings or व्यभिचारिभाव See S. D.; R. G. thus defines it: परकृतावज्ञादिनानापराधजन्यो मौनवाक्पारुष्यादिकारणभूतश्चित्तवृत्तिविशेषोऽ मर्षः. --2 Anger, passion, wrath; पुत्रवधामर्षोद्दीपितेन गांडीविना Ve. 2; सामर्ष [] angry, indignant; सामर्षं angrily. --3 Impetuosity, violence. --4 Determination of purpose. --Comp. --ज a. arising from anger or impatience. --हासः an angry laugh, sarcastic sneer.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0150-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमर्ष पु० मृप--क्षान्तौ घञ् विरोधे न० त० । क्षसाविरुद्धे [] फोपे । “अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्द्देन न विद्विषादरः” किरा० तानेव सामर्षतया निजघ्नुः” रघुः हर्षामर्षभयोद्वेगैर्वियुक्तः स च मे प्रियः” गीता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0320-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमर्षः, पुं, (मृष + भावे घञ्, नञ्समासः । नास्ति मर्षः क्रोधो यस्य, त्रि, क्रोधशून्यः ।) क्रोधः । इत्यमरः ॥ (“कश्चित्पितृबधामर्षात् पुनर्नोत्सादयिष्यति” । इति रामायणे । अक्षमा । असहिष्णुता । इष्ट- घाते असहिष्णुत्वं । “यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः” ॥ इति भगवद्गीता ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-082-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अमर्ष" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अमर्षअमर्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अमर्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अमर्ष 📚 ➤ - असहनशील
संस्कृत: कोपः · पर्याय: कोप, क्रोध, रोष, प्रतिघ, रुट्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अमर्ष 📚क्रोध । रिस🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अमर्ष
क्रोध के नाम (१.७.२७) — कोप, क्रोध, रोष, प्रतिघ, रुष्, क्रुध्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें