🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:03:09 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अयःशूल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अयः+शूल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अयः

अर्थ: लोहा

संस्कृत: लोहः · पर्याय: लोह, शस्त्रक, तीक्ष्ण, पिण्ड, कालायस

व्युत्पत्ति: इ+असुन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अयस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अयस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. अय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. अयस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. अयस् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अयस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअयःअयसीअयांसि
द्वितीयाअयःअयसीअयांसि
तृतीयाअयसाअयोभ्याम्अयोभिः
चतुर्थीअयसेअयोभ्याम्अयोभ्यः
पञ्चमीअयसःअयोभ्याम्अयोभ्यः
षष्ठीअयसःअयसोःअयसाम्
सप्तमीअयसिअयसोःअयस्सु / अयःसु
सम्बोधनहे अयःहे अयसीहे अयांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

शूल

अर्थ: पेट दुखना, पीड़ा होना, आंव पड़ना, बीमार होना, शूल पर चढ़ना

संस्कृत: रुजायां सङ्घाते सङ्कोषे च

अंग्रेज़ी: to be ill,to have stomach ache, to have pain

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शूल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. शूल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. शूल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शूल् (भ्वादिगण) · अर्थ: पेट दुखना, पीड़ा होना, आंव पड़ना, बीमार होना, शूल पर चढ़ना (रुजायां सङ्घाते सङ्कोषे च)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशूलतात् / शूलताद् / शूलतुशूलताम्शूलन्तु
मध्यमशूल / शूलतात् / शूलताद्शूलतम्शूलत
उत्तमशूलानिशूलावशूलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शूलति · लिट्: शुशूल · लुट्: शूलिता · लृट्: शूलिष्यति · लोट्: शूलतात् · लङ्: अशूलत् · विधिलिङ्: शूलेत् · आशीर्लिङ्: शूल्यात् · लुङ्: अशूलीत् · लृङ्: अशूलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शूलन · ण्वुल्: शूलकः · तृच्: शूलिता · ण्यत्: शूल्यः · तव्य: शूलितव्यः · अनीयर्: शूलनीयः · क्त: शूलितः · क्तवतु: शूलितवान् · शतृ: शूलन् · स्य-शतृ: शूलिष्यन् · क्त्वा: शूलित्वा · ल्यप्: प्रशूल्य · तुमुन्: शूलितुम् · णमुल्: शूलम् · घञ्: शूलः · क्तिन्: शूल्ति · क्वसु: शुशूल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अयस्
अयस्
ayas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयस् n. iron, metal, RV. &c.
an iron weapon (as an axe, &c.), RV. vi, 3, 5 and 47, 10
gold, Naigh.
steel, L.;
अयस् [cf. Lat. æs, ær-is for æs-is; Goth. ais, Thema aisa; Old Germ. êr, iron; Goth. eisarn; Mod. Germ. Eisen.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (85,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयस् a. [इ-गतौ-असुन्] Going, moving; nimble. --n. --(यः) 1 Iron (एति चलति अयस्कांतसंनिकर्षं इति तथात्वं); अभितप्तमयोपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु R. 8. 43. --2 Steel. --3 Gold. --4 A metal in general. --5 Aloe wood. --6 An iron instrument. --7 Going. --m. Fire. [cf L. aes, aeris; Goth. ais, eisarn; Ger. eisin]. --Comp. --अग्रं --अग्रकं a hammer, a mace or club tipped with iron; a pestle for cleaning grain. --अपाष्टि a. Ved. furnished with iron claws or heels. --कंसः --सं an iron goblet. --कांडः {1} an iron-arrow. {2} excellent iron. {3} a large quantity of iron. --कांतः (अयस्कांतः) {1} ‘beloved of iron’, a magnet, load-stone; शंभोर्यतध्वमाक्रष्टुमयस्कांतेन लोहवत् Ku. 2. 59; स चकर्ष परस्मात्तदयस्कांत इवायसं R. 17. 63; U. 4. 21. {2} a precious stone; ˚मणिः a loadstone; अयस्कांतमणिशलाकेव लोहधातुमंतःकरणमाकृष्टवती Māl. 1. --कारः {1} an iron-smith, blacksmith. {2} the upper part of the thigh. --कीटं rust of iron.: --कुंभः an iron vessel, boiler &c.; so ˚पात्रं. --कुशा a rope partly consisting of iron. --कृतिः f. a preparation of iron; one of the ways of curing leprosy ( महाकुष्ठचिकित्साभेदः). --गः an iron hammer. --गुडः {1} a pill; one made of some preparation of iron. {2} an iron ball; Ms. 3. 133. --घनः [अयो हन्यते अनेन इति P. III. 3. 82] an iron hammer, forge hammer; अयोघनेनाय इवाभितप्तं R. 14. 33. --चूर्णं iron filings. --जाल a. having iron nets; of impenetrable guiles. [] --(लं) an iron net-work. --ताप a. making iron red-hot. --दत्, --दंष्ट्र a. Ved. iron-toothed, having iron rims (as chariots); having iron weapons. --दती a proper name; (P. V. 4. 143). --दंडः an iron club, K. 76. --धातुः iron metal; U. 4. 21. --पानं (अयः पानं) N. of a hell (where red-hot iron is forced down the throats of those who are condemned to it). --प्रतिमा (अयःप्रतिमा) an iron image. --मलं rust of iron; so ˚रजः, ˚रसः. --मुख a. (खी f.) {1} having an iron mouth, face, or beak. {2} tipped or pointed with iron; Ms. 10. 84. --(खः) an arrow (iron-pointed); भेत्स्यत्यजः कुंभमयोमुखेन R. 5. 55. --शंकुः {1} an iron spear. {2} an iron nail, pointed iron spike, R. 12. 95. --शय a. lying in, made of, iron, (said of fire). --शूलं {1} an iron lance. {2} a forcible means, a violent proceeding (तीक्ष्णः उपायः Sk.); (cf. आयःशूलिक; also K. P. 10; अयःशूलेन अन्विच्छतीत्यायःशूलिकः). --स्थूण a. (अय˚ or यः˚) having iron pillars or stakes. --हत a. Ved. embossed in ironwork, made by a priest who wears a golden ring on his finger (B. and R.). --हृदय a. iron-hearted, stern, cruel, unrelenting; सुहृदयोहृदयः प्रतिगर्जताम् R. 9. 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0157-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अयस् न० एति चलति अयस्कान्तसान्निध्यात् इण--असुन् । लौहे धातुभेदे तस्य स्थिरत्वेऽपि अयस्कान्तसान्निध्याच्चण- नात्तथात्वम् । “सुहृदयोहृदयः प्रतिगर्ज्जताम्” “अभितप्त- मयोऽपि मार्द्दवं भजते कैव कथा शरीरिणाम्” इति च रघुः “ताम्रायःकांस्यरैत्यानां त्रिपुणः सीसकस्य च” अयः कांस्य- पलानाञ्च द्वादशाहमपान्नता” इति च मनुः । अयसः पाकादि अमृतसारशब्दे ३२६ पृष्ठे दृश्यम् । अधिकं लीहशब्दे वक्ष्यते । उपचारात् २ अयोनिर्स्मिते शस्त्रादावपि । “तेजो- ऽयसो न धाराम् ऋ० ६, ३, ५, अयसः अयोमयस्य प- रश्वादेर्धाराम्” भा० । हिरण्यशृङ्गोऽयो अस्यपादाः ऋ० १, १६३, ९ भावे असुन् । ३ गमने न० । ‘ज्योतिरकारि हरिती [] नाऽयसे ऋ० १, ५७, ३ “अयसे गमनाय” भा० अयसा- निर्म्मितम् अण् । आयसम् लौहमये कठाहादौ अयसो- विकारः अण् आयसः । लौहविकारे ‘अयस्कान्तैवायसम्’ रघुः “आयसेन तु पात्रेणेत्यादि २७८ पृष्ठे दर्शितम् । मयट् अयोमयः । वेदे तु अयस्मयादि० नि० अयस्सयः । लोहविकारे त्रि० स्त्रियां ङीप् । चतुरर्थ्यां छण् । आयसीयः अयस्मन्निकृष्टदेशादौ त्रि० स्त्रियां ङीप् । एति यज्ञस्थानम् इण असुन् । ३ वह्नौ पु० । “अयाश्चाग्नेऽस्यनभिशस्त्ययाश्च सत्वमित्त्वमया असि । अयानो यज्ञं वहास्यया नोऽवेहि भेषजम्” यजु० । ४ हिरण्ये निरु० “रक्षोहा विचर्षणिरमियोनि- मयोहतम् अभ्यनूषतायोहतम् ऋ० ९, १, २, ८०, “अय इति हिरण्यनामेति भा० “हिरण्यपाणिः प्रति- दोषमास्थात् अयोहनुर्यजते इति ऋ० ६, ७१, १, अयोहनुर्हिरण्मयहनुः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0342-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अयःअयस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अयस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | अय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
शूलशूल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शूल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | शूल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अयः 📚 ➤ लोहा
संस्कृत: लोहः · पर्याय: लोह, शस्त्रक, तीक्ष्ण, पिण्ड, कालायस

शूल 📚 ➤ पेट दुखना, पीड़ा होना, आंव पड़ना, बीमार होना, शूल पर चढ़ना
संस्कृत: रुजायां सङ्घाते सङ्कोषे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अयस् 📚n. iron, metal, RV. &c🔵🟣🟢
शूल् 📚(rather Nom. fr. next) cl. 1. P. शूलति, to hurt, cause pain (Dhātup. x…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अयस्
लोहा (२.९.९८) — लोह, शस्त्रक, तीक्ष्ण, पिण्ड, कालायस, अश्मसार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अयः: इ+असुन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें