🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:50:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अयथा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अयथा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अयथा

अर्थ: "जिस प्रकार होना चाहिये वैसे न होना,अनुपयुक्त रुप से,अनुचित ढंग से,गलत तरीके से"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. यम् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अयथा
अयथा
ayathā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अयथा १ वि॰ [सं॰]
१. मिथ्याभूत । झूठ । अतथ्य ।
२. अयोग्य ।
अयथा २ अव्य॰ गलत ढंग से । अनुचित रूप से [को॰] ।
अयथा ३ संज्ञा पुं॰
१. किसी काम को विधि के अनुसार न करना । विधिविरुद्ध कर्म । अनुचित काम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-यथा ind. not as it should be, unfitly, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (84,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयथा ind. Not as it should be or is intended to be, unfitly, improperly, wrongly. --थं Ved. Without effort. --Comp. --अर्थ a. {1} not true to the sense, unmeaning, nonsensical; Mu. 3. 4. {2} incongruous, unfit, false, Ś. 3. 2; incorrect, wrong; अनुभवो द्विविधो यथार्थोऽयथार्थश्च T. S.; ˚अनुभवः incorrect or untrue knowledge, wrong notion; तदभाववति तत्प्रकारकोऽनुभवोऽयथार्थानुभवः । यथा शुक्तौरजतमिदमिति ज्ञानं सैव अप्रमेत्युच्यते. --इष्ट a. {1} not as wished or desired, disliked. {2} not enough or sufficient. --उचित a. unfit, unworthy. --(तं) unfitly. --तथ a. {1} not as it should be, unfit, unsuitable, unworthy; इदमयथातथं स्वामिनश्चेष्टितं Ve. 2. {2} vain, useless, profitless. --(थं) {1} unfitly, unsuitably {2} in vain, uselessly; तद्गच्छति अ˚ Ms. 3. 240. {3} wrongly; Ve. 5. --तथ्यं unsuitableness, incongruity; uselessness. --द्योतनं intimation or occurrence of some thing or act which is not expected. --पुर, --पूर्व a. unprecedented, unparalleled, unusual. --मुखीन a. having the face turned away. --वृत्त a. acting wrongly. --शास्त्रकारिन् a. not acting according to the Śāstras, irreligious; अयथाशास्त्रकारी च न विभागे पिता प्रभुः Nārada.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0156-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अयथा अव्य० यथा योग्यत्वे न० त० । यस्य यथा विधान- मुचितं १ तथा करणाभावे २ अनुचितकरणे ३ मिथ्याभूते च नास्ति यथा योग्यत्वं यत्र । ४ अयोग्ये ५ अयत्ने च त्रि० । “तस्मा अयथं कर्षदेतत्” ऋ० १०, १८, १५ “अयथमयत्नेन लीलया” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0335,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अयथाअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अयथा 📚 ➤ "जिस प्रकार होना चाहिये वैसे न होना,अनुपयुक्त रुप से,अनुचित ढंग से,गलत तरीके से"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अयथा 📚मिथ्याभूत । झूठ । अतथ्य🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें