🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:38:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अयि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अयि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अयि

अर्थ: मित्रादिकों के प्रति नम्र संबोधन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. अयिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अयिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. अयिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अयि
अयि
ayi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मनाना/सम्बोधन (3.4.18)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अयि अव्य [सं॰] हे । अरे । अरी । यह संबोधन के लिये प्रयुक्त होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयि ind. a vocative particle (especially used in dramas)
a particle of encouragement or introducing a kind inquiry.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (85,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयि ind. 1 As a gentle address in the sense of ‘friend’, ‘oh’ ‘ah’ (कोमलामंत्रणे); or simply as a vocative particle; अयि विवेकविश्रांतमभिहितं M. 1; अयि कठोर U. 3. 27 Oh you ruthless one; अयि भो महर्षिपुत्र Ś. 7; अयि विद्युत्प्रमदानां त्वमपि च दुःखं न जानासि Mk. 5. 32; अयि मातर्देवयजनसंभवे देवि सीते U. 4; see also Bv. 1. 5, 11, 44. --2 As a particle of entreaty or solicitation (अनुनय), ‘I pray’, ‘prythee’; अयि संप्रति देहि दर्शनं Ku. 4. 28; also of encouragement or persuasion; अयि मंदस्मितमधुरं वदनं तन्वंगि यदि मनाक्कुरुषे Bv. 2. 150. --3 As a particle of gentle or kind inquiry (प्रश्न); अयि जीवितनाथ जीवसि Ku. 4. 3; अयीदमेवं परिहासः 5. 62; अयि जानीषे रोभिलस्य सार्थवाहस्य गृहं Mk. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0157-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अयि अव्य० इण--इन् । १ प्रश्ने, २ अनुनये, ३ संबोधने, ४ अनुरागे च “अयि सम्प्रति देहि दर्शनम्” “अयि जीवितनाथ । जीवसि” इति च कुमा० । “अयि जानीषे रेभिलस्य सार्थवाहस्य गृहम्” मृछ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0344,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अयि, व्य, प्रश्नः । (इण + इन् ।) अनुनयः । सम्बो- धनं । इति मेदिनी ॥ अनुरागे । (“अयि कठोर ! यशः किल ते प्रियं” । इति उत्तर- चरिते । “अयि घनोरु ! पदानि शनैः शनैःः” । इति वेणीसंहारे । “अयि जीवितनाथ ! जीव- सीत्यभिधायोत्थितया तया पुरः” । इति कुमार सम्भवे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-092-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अयिअव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: अयिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | अयिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अयि 📚 ➤ मित्रादिकों के प्रति नम्र संबोधन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अयि 📚अव्य हे । अरे । अरी । यह संबोधन के लिये प्रयुक्त होता है🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें