🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:51:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अरजल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर-+जल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जल

अर्थ: तीक्ष्ण होना, तेजस्वी होना, पैना होना

संस्कृत: घातने

अंग्रेज़ी: to be sharp,to be pointed

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. जल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. जल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — जल् (भ्वादिगण) · अर्थ: तीक्ष्ण होना, तेजस्वी होना, पैना होना (घातने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजलतात् / जलताद् / जलतुजलताम्जलन्तु
मध्यमजल / जलतात् / जलताद्जलतम्जलत
उत्तमजलानिजलावजलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जलति · लिट्: जजाल · लुट्: जलिता · लृट्: जलिष्यति · लोट्: जलतात् · लङ्: अजलत् · विधिलिङ्: जलेत् · आशीर्लिङ्: जल्यात् · लुङ्: अजालीत् · लृङ्: अजलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जलन · ण्वुल्: जालकः · तृच्: जलिता · ण्यत्: जाल्यः · तव्य: जलितव्यः · अनीयर्: जलनीयः · क्त: जलितः · क्तवतु: जलितवान् · शतृ: जलन् · स्य-शतृ: जलिष्यन् · क्त्वा: जलित्वा · ल्यप्: प्रजल्य · तुमुन्: जलितुम् · णमुल्: जालम् · घञ्: जालः · क्तिन्: जल्ति · क्वसु: जेलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जल्
जल्
jal
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
घृत, अमृत (3.3.83)
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जल् cl. 1. ˚लति (pf. जजाल, Pāṇ. viii, 4, 54, Sch.), ‘to be rich’ or ‘to cover’ (derived fr. जाल?), Dhātup. xx, 3; to be sharp, ib.; to be stiff or dull (for जड्, derived fr. जड), ib. : cl. 10. जालयति, to cover, xxxii, 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (414,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जल् {vI.v} {c1c} P. (जलति) 1 To be rich or wealthy. --2 To cover, hide, screen. --3 To cover (as with a net), encircle, entangle. --4 To be sharp. --5 To be cold, stiff, dull, or dumb. {vII.v} {c10c} P. (जालयति) To cover, screen &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0508-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर-जलसमास: अर + जल् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: जल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | जल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अरजल 📚अर 📚जल् ➤ अर (पहिए के अरे या पहिए अर्धव्यास) + जल् (तीक्ष्ण होना, तेजस्वी होना, पैना होना)
संस्कृत: घातने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर 📚पहिए की नाभि और नेमि के बीच की आड़ी लकड़ी । आरागज🟠🔵🟣🟢🟤
जल् 📚cl. 1. ˚लति (pf. जजाल, Pāṇ. viii, 4, 54, Sch.), ‘to be rich’ or ‘to co…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अरजल = अर + जल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें