🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:56:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्दित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्दित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्दित

अर्थ: जाना,मांगना, याचना करना,मारना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: गतौ याचने च · पर्याय: प्रार्थित

अंग्रेज़ी: asked, requested, begged, L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्दित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अर्द् + क्त
  2. अर्दित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अर्द् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अर्दित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्दितःअर्दितौअर्दिताः
द्वितीयाअर्दितम्अर्दितौअर्दितान्
तृतीयाअर्दितेनअर्दिताभ्याम्अर्दितैः
चतुर्थीअर्दितायअर्दिताभ्याम्अर्दितेभ्यः
पञ्चमीअर्दितात् / अर्दिताद्अर्दिताभ्याम्अर्दितेभ्यः
षष्ठीअर्दितस्यअर्दितयोःअर्दितानाम्
सप्तमीअर्दितेअर्दितयोःअर्दितेषु
सम्बोधनहे अर्दितहे अर्दितौहे अर्दिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अर्द् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना,मांगना, याचना करना,मारना (गतौ याचने च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअर्दतिअर्दतःअर्दन्ति
मध्यमअर्दसिअर्दथःअर्दथ
उत्तमअर्दामिअर्दावःअर्दामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अर्दति · लिट्: आनर्द · लुट्: अर्दिता · लृट्: अर्दिष्यति · लोट्: अर्दतात् · लङ्: आर्दत् · विधिलिङ्: अर्देत् · आशीर्लिङ्: अर्द्यात् · लुङ्: आर्दीत् · लृङ्: आर्दिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अर्दन · ण्वुल्: अर्दकः · तृच्: अर्दिता · ण्यत्: अर्द्यः · तव्य: अर्दितव्यः · अनीयर्: अर्दनीयः · क्त: अर्दितः · क्तवतु: अर्दितवान् · शतृ: अर्दन् · स्य-शतृ: अर्दिष्यन् · क्त्वा: अर्दित्वा · ल्यप्: प्रार्द्य · तुमुन्: अर्दितुम् · णमुल्: अर्दम् · घञ्: अर्दः · क्तिन्: अर्ति · क्वसु: आनर्दिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्दित
अर्दित
ardita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
माँगा हुआ (3.1.96) प्रार्थित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्दित १ वि॰ [सं॰]
१. पीड़ित । दलित ।
२. गत । ३ याचित ।
अर्दित २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक वातरोग । विशेष—इसमें वायु के प्रकोप से मुहँ और गर्दन टेढ़ी हो जाती है, सिर हिलता है, नेत्र आदि विकृत हो जाते है, बोला नहीं जाता और गर्दन तथा दाढ़ी में दर्द होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्दित mfn. asked, requested, begged, L.
injured, pained, afflicted, tormented, wounded, MBh. &c.
killed, destroyed, ib.
अर्दित n. N. of a disease (spasm of the jaw-bones, trismus, tetanus; or hemiplegia i.e. paralysis of the muscles on one side of the face and neck), Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (91,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्दित p. p. [अर्द्-क्त] Tormented, afflicted; begged &c. --तं A disease, spasm of the jaw-bones, tetanus or hemiplegia1 (paralysis of the muscles on one side of the face and neck). [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0168-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्द्दित त्रि० अर्द्द--क्त । १ पीडिते, २ गते, ३ याचिते च । ४ रोगभेदेन० “अर्दयित्वाऽनिलोवक्त्रमर्दितं जनयत्यतः । वक्रीभवति वक्त्रार्द्धं ग्रीवा चाप्यपवर्त्तते । शिरश्चलति वाक्- सङ्गो नेत्रादीनाञ्च वैकृतम् । ग्रीवाचिवुकदन्तानां तस्मिन् पार्श्वे तु वेदना । यस्याग्रजो रोमहर्षो वेपथुर्नेत्र- माविलम् । वायुरूर्द्धं त्वचि स्वापस्तोदोमन्याहनुग्रहः । तमर्दितमिति प्राहुर्व्याधिं व्याधिविशारदाः । क्षीणस्या निमिषाक्षस्य प्रसक्ताव्यक्तभाषिणः । न सिध्यत्यर्दितं वाढं त्रिवर्षं वेपनस्य च” । इति सुश्रु० । “क्षयकासश्वास व्रणा र्शोऽर्द्दितापहम्” । “हनुमोक्षमधीमन्थमर्दितञ्च सुदा- रुणम्” इति च सुश्रु०!
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0373,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्दितअर्दित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अर्द् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: अर्दित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अर्द् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्दित 📚 ➤ जाना,मांगना, याचना करना,मारना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: गतौ याचने च · पर्याय: प्रार्थित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्दित 📚पीड़ित । दलित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अर्दित
माँगा हुआ (३.१.९६) — प्रार्थित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अर्दित: अर्द् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें