🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:07:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्पित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्पित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्पित

अर्थ: लगाया गया, जड़ा गया

संस्कृत: गतिप्रापणयोः

अंग्रेज़ी: to go, to obtain, to reach

व्युत्पत्ति: ऋ+णिच्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्पित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऋ + णिच्+क्त
  2. अर्पित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऋ + णिच्+क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अर्पित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्पितःअर्पितौअर्पिताः
द्वितीयाअर्पितम्अर्पितौअर्पितान्
तृतीयाअर्पितेनअर्पिताभ्याम्अर्पितैः
चतुर्थीअर्पितायअर्पिताभ्याम्अर्पितेभ्यः
पञ्चमीअर्पितात् / अर्पिताद्अर्पिताभ्याम्अर्पितेभ्यः
षष्ठीअर्पितस्यअर्पितयोःअर्पितानाम्
सप्तमीअर्पितेअर्पितयोःअर्पितेषु
सम्बोधनहे अर्पितहे अर्पितौहे अर्पिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ऋ (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, संपादन करना, प्राप्त करना, मिलाना, पहुंचना (गतिप्रापणयोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऋच्छतिऋच्छतःऋच्छन्ति
मध्यमऋच्छसिऋच्छथःऋच्छथ
उत्तमऋच्छामिऋच्छावःऋच्छामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ऋच्छति · लिट्: आर · लुट्: अर्ता · लृट्: अरिष्यति · लोट्: ऋच्छतात् · लङ्: आर्च्छत् · विधिलिङ्: ऋच्छेत् · आशीर्लिङ्: अर्यात् · लुङ्: आर्षीत् · लृङ्: आरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अरण · ण्वुल्: आरकः · तृच्: अर्ता · यत्: अर्यः · ण्यत्: आर्यः · तव्य: अर्तव्यः · अनीयर्: अरणीयः · क्त: ऋतः · क्तवतु: ऋतवान् · शतृ: ऋच्छन् · स्य-शतृ: अरिष्यन् · क्त्वा: ऋत्वा · ल्यप्: प्रार्त्य · तुमुन्: अर्तुम् · णमुल्: आरम् · घञ्: आरः · क्तिन्: ऋति · क्वसु: अरिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्पित
अर्पित
arpita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्पित वि॰ [सं॰] अर्पण किया हुआ । उ॰—देवों को अर्पित मधु- तमिश्रित सोम अधर से छूलो ।—कामायनी, पृ॰ १२८ ।
२. उकीर्ण [को॰] ।
३. चित्रित [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्पित [eight times in RV.; cf. Pāṇ. vi, 1, 209 seq.] or अर्पित [RV. i, 164, 48, &c.] mfn. inserted, fixed, RV.; VS. &c.
fixed upon (as the eyes or the mind)
thrown, cast into (loc.; said of an arrow), Ragh. viii, 87
placed in or upon, Ragh. ix, 78, &c.
(said of a document or of a sketch) transferred to (a plate or portrait i.e., ‘engraved’ or ‘painted’), Ragh. xvii, 79; Śāk.; Kum. iii, 42
offered, delivered, entrusted, Yājñ. ii, 164, &c.
given back, Ragh. xix, 10, &c.
अर्पित mfn. See p. 92, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (92,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्पित त्रि० ऋ--णिच्--पुक् च क्त । १ दत्ते २ निक्षिप्ते ३ निवेशिते “तदनुज्वलनं मदर्पितम्” कुमा० । “मय्यर्पित मनोवृत्तिः” गीता अनर्पितचरीं चिरात् करुणयावत- तीर्ण्णः कलाविति” हरिभ० “हरिचक्रेण तेनास्य कण्ठे निष्कमिवार्पितम्” इति कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0378,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अर्पित" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्पितअर्पित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऋ + णिच्+क्त 📚
अन्य सम्भावना: अर्पित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऋ + णिच्+क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्पित 📚 ➤ लगाया गया, जड़ा गया
संस्कृत: गतिप्रापणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्पित 📚अर्पण किया हुआ🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अर्पित: ऋ + णिच्+क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें