🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:47:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्य

अर्थ: श्रेष्ठ,बढ़िया

संस्कृत: वैश्यः, स्वामिः · पर्याय: ऊरव्य, ऊरुज, वैश्य, भूमिस्पृश्, विश्

व्युत्पत्ति: ऋ+यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अर्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अर्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्यःअर्यौअर्याः
द्वितीयाअर्यम्अर्यौअर्यान्
तृतीयाअर्येणअर्याभ्याम्अर्यैः
चतुर्थीअर्यायअर्याभ्याम्अर्येभ्यः
पञ्चमीअर्यात् / अर्याद्अर्याभ्याम्अर्येभ्यः
षष्ठीअर्यस्यअर्ययोःअर्याणाम्
सप्तमीअर्येअर्ययोःअर्येषु
सम्बोधनहे अर्यहे अर्यौहे अर्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्य
अर्य
arya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ अर्या, अर्याणी, अर्यों,]
१. स्वामी ।
२. ईश्वर ।
३. वैश्य ।
अर्य २ वि॰
१. श्रेष्ठ । उत्तम ।
२. दयालु । अनुकूल [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अर्य mfn. (2, once 3 RV. iv, 1, 7) (√ ऋ) kind, favourable, RV.
attached to, true, devoted, dear, RV.
excellent, L.
अर्य᳙ (अस्), m. a master, lord, Naigh.; Pāṇ. iii, 1, 103 (cf. 3. अर्य.)
2. अर्य᳙ mf(आ᳙)n. (= 1. अर्य) kind, favourable, RV. i, 123, 1.
3. अर्य m. (= 1. अर्य) ‘master, lord’, a Vaiśya, VS. &c., Pāṇ. iii, 1, 103
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (93,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्य a. [ऋ-यत्] 1 Excellent, best. --2 Respectable. --3 Attached, true, devoted. --4 Dear, kind. --र्यः 1 A master, lord; अर्यः प्रेम्णा नो तथा वल्लभस्य Śi. 18. 52; Śānti. 1. 18. --2 A man of the third tribe, Vaiśya. --र्या 1 A mistress. --2 A woman of the Vaiśya tribe. --र्यी The wife of a Vaiśya. --Comp. --जारा the mistress of an Ārya. --पत्नी the wife of a true or legitimate husband. --वर्यः a Vaiśya of rank.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0170-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्य्य त्रि० ऋ--यत् । १ स्वामिनि २ वैश्ये पुं स्त्री । स्त्रियां टाप् । अर्य्या वैश्यजातिस्त्रियां स्वामिन्याञ्च । पत्न्यान्तु ङीप् । अर्य्यी । वैश्यपत्न्याम् तत्र आनुक् ङीप् चार्य्याणीत्यपि “अर्य्यः स्वामिवैश्ययोः” पा० “अर्थ्यक्षत्रियाभ्यां वा” वार्त्ति० । अर्य्याणी अर्य्या स्वामिनी वैश्या वा पुंयीगे तु ङीप् सि० कौ० । ३ श्रेष्ठे त्रि० । “प्र तत्ते अद्य शिपिविष्ट नामार्यः ऋ० ७, १००, ५, “सुभद्रमर्य्यभोजनं षिभर्षि” ८, १, ३४, अर्य्यते पूज्यते बा० यत् । ४ पूजनीये । “कृष्णादु- दस्थादर्या” ऋ० १, १२३, १ । “अर्य्या अरणीया पूजनीया” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0379,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्य्यः, पुं, (ऋ + यत् ।) स्वामी । वैश्यः । इत्यमरः ॥ श्रेष्ठे त्रि । इति तट्टीकायां भरतः ॥ (त्रि, उत्कृष्टः । न्याय्यः । प्रभुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-108-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्यअर्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ऋ + यत्)
अन्य सम्भावना: अर्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्य 📚 ➤ श्रेष्ठ,बढ़िया
संस्कृत: वैश्यः, स्वामिः · पर्याय: ऊरव्य, ऊरुज, वैश्य, भूमिस्पृश्, विश्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्य 📚स्वामी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अर्य
वैश्य के नाम (२.९.१) — ऊरव्य, ऊरुज, वैश्य, भूमिस्पृश्, विश्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अर्य: ऋ + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • अर्य: ऋ+यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें