🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:22:40 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अलेखा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अले+खा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अले

अर्थ: भौंरा

संस्कृत: वृश्चिकः, भ्रमरः · पर्याय: द्रुण, वृश्चिक

व्युत्पत्ति: अल्+इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अलि (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अव्ययम्
  3. अल (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अल् + अच्
  4. अल (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  5. अला (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अल् + अच्
  6. अल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  7. अल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  8. अला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: अल् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अलि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअलिःअलीअलयः
द्वितीयाअलिम्अलीअलीन्
तृतीयाअलिनाअलिभ्याम्अलिभिः
चतुर्थीअलयेअलिभ्याम्अलिभ्यः
पञ्चमीअलेःअलिभ्याम्अलिभ्यः
षष्ठीअलेःअल्योःअलीनाम्
सप्तमीअलौअल्योःअलिषु
सम्बोधनहे अलेहे अलीहे अलयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

खा

अर्थ: खोदना, सताना, दुख देना, स्थिर रहना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: खदने

अंग्रेज़ी: to dig, to irritate, to cause pain, to be steady

व्युत्पत्ति: खर्व्+ड+टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: खै + अच्
  2. खा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. खा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: खै + अच्
  4. खा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: खै + अच्
  5. खा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. खा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  7. खा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: खै + अच्
  8. खा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — खा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखाःखौखाः
द्वितीयाखाम्खौखः
तृतीयाखाखाभ्याम्खाभिः
चतुर्थीखेखाभ्याम्खाभ्यः
पञ्चमीखःखाभ्याम्खाभ्यः
षष्ठीखःखोःखाम्
सप्तमीखिखोःखासु
सम्बोधनहे खाःहे खौहे खाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — खै (भ्वादिगण) · अर्थ: खोदना, सताना, दुख देना, स्थिर रहना (खदने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमखायतिखायतःखायन्ति
मध्यमखायसिखायथःखायथ
उत्तमखायामिखायावःखायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: खायति · लिट्: चखौ · लुट्: खाता · लृट्: खास्यति · लोट्: खायतात् · लङ्: अखायत् · विधिलिङ्: खायेत् · आशीर्लिङ्: खायात् · लुङ्: अखासीत् · लृङ्: अखास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: खान · ण्वुल्: खायकः · तृच्: खाता · यत्: खेयः · तव्य: खातव्यः · अनीयर्: खानीयः · क्त: खातः · क्तवतु: खातवान् · शतृ: खायन् · स्य-शतृ: खास्यन् · क्त्वा: खात्वा · ल्यप्: प्रखाय · तुमुन्: खातुम् · णमुल्: खायम् · घञ्: खायः · क्तिन्: खाति · क्वसु: चखिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अलि
अलि
ali
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अलि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ अलिनौ]
१. भौंरा । भ्रमर । उ॰—रे अलि चपल, मोद रस लंपट कतहिं बकत बेकाज ।—सूर॰ १० ।३७४२ ।
२. कोयल ।
३. कौवा ।
४. बिच्छू ।
५. वृश्चिक राशि ।
६. कुत्ता ।
७. मदिरा ।
अलि पु २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ आलि, आली] दे॰ अली । उ॰—कुँवर सो कुसल छेम अलि तेहि पल कुलगुरु कहँ पहुँचाई ।-तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ३६२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अलि m. (for अलिन्, fr. अल, q.v.) ‘possessed of a sting’, a (large black) bee, Ragh. &c.
a scorpion, L.
a crow, L.
the Indian cuckoo, L.
spirituous liquor, L.
2. अलि m. (in the Apabhraṃśa dialect) for अरि, enemy (pl. अलयस् for अरयस्), Pat.
also अलवस् is mentioned as a corrupt pronunciation for अरयस्, ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (95,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलिः [अल्-इन् Uṇ. 4. 138] 1 A black bee. --2 A scorpion. --3 A crow. --4 The (Indian) cuckoo. --5 The sign of the zodiac called वृश्चिक. --6 Spirituous liquor. --Comp. --कुलं a flight or number of bees; ˚संकुल full of a swarm of bees; अलिकुलसंकुलकुसुमनिराकुलनवदलमालतमाले Gīt. 1.; ˚संकुलः the kubja plant. --जिह्वा, --ह्विका [अलिरिव क्षुद्रा जिह्वा] the uvula, soft. palate. --दूर्वा N. of a plant (मालादूर्वा). --पत्रिका, --पर्णी N. of a tree ( वृश्चिकपत्राख्यवृक्षः). --प्रिय a. pleasing to the bees. --(यः) the red lotus. --(या) the trumpet flower. --माला a flight of bees. --मोदा N. of a plant (गणिकारी). --विरावः, --रुतं song or hum of a bee. --वल्लभः = ˚प्रिय q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0173-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलि पु० अलति दंशे, कूजिते, शब्दिते, वा समर्थो भवति अल--इन् । १ ब्ह्रमरे, “अलमलेरिव गन्धरसावमू” माघः । “श्यामीभूताः कुसुमसमूहेऽलीनाम्” “मङ्क्षूदपाति पटलैर- लीनाम्” इति च माघः “अलिपङ्क्तीरमेकशस्त्वया” कुमा० । २ वृश्चिके, ३ काके, ४ कोकिले, ५ वृश्चिकराशौ च स च द्वादशधा विभक्तराशिचक्रस्याष्टमो भागः विशाखाद्यपादा- मुराघाज्येष्ठारूपः । ६ सुरायां च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0411,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलिः, पुं, स्त्री, (अलति दंशे समर्थो भवति यः, सः, अल + इन् ।) भ्रमरः । (“अलिपङ्क्तिरनेकशस्त्वया, गुणकृत्ये धनुषो नियोजिता” । इति कुमारसम्भवे । “अनुगतमलिवृन्दैर्गण्डभित्तीर्विहाय” । इति रघुवंशे ।) वृश्चिकः । इत्यमरः ॥ काकः । कोकिलः । इति शब्दरत्नावली ॥ मदिरा । इति मेदिनी ॥ (वृश्चिकराशिः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-120-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अलि" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अलेअलि (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्ययम् | अल (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अल् + अच्
खाखा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: खै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: खा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | खा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: खै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अले 📚 ➤ भौंरा
संस्कृत: वृश्चिकः, भ्रमरः · पर्याय: द्रुण, वृश्चिक

खा 📚 ➤ खोदना, सताना, दुख देना, स्थिर रहना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: खदने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अलि 📚भौंरा । भ्रमर🟠🔵🟣🟢🟤
खा 📚खानेवाला । भक्षक । जैसे, शकरखा🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अलि
बिच्छू (२.५.१५) — द्रुण, वृश्चिक
भौंरे के और नाम (२.५.३२) — द्विरेफ, पुष्पलिह्, भृंग, षट्पद, भ्रमर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अले: अल्+इन् (कोश-व्युत्पत्ति)
  • खा: खै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें