🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:15:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवगाहन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवगाहन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवगाहन

अर्थ: स्नान

व्युत्पत्ति: अव+गाह्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवगाहन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गाहन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + गाह् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवगाहन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवगाहनम्अवगाहनेअवगाहनानि
द्वितीयाअवगाहनम्अवगाहनेअवगाहनानि
तृतीयाअवगाहनेनअवगाहनाभ्याम्अवगाहनैः
चतुर्थीअवगाहनायअवगाहनाभ्याम्अवगाहनेभ्यः
पञ्चमीअवगाहनात् / अवगाहनाद्अवगाहनाभ्याम्अवगाहनेभ्यः
षष्ठीअवगाहनस्यअवगाहनयोःअवगाहनानाम्
सप्तमीअवगाहनेअवगाहनयोःअवगाहनेषु
सम्बोधनहे अवगाहनहे अवगाहनेहे अवगाहनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवगाहन
अवगाहन
avagāhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवगाहन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पानी में हलकर स्नान करना । निमज्जन । उ॰—शीतल जल में अवगाहन कर शैल शिला पर बैठ गया ।—प्रमे॰, पृ॰ ३१ । प्रवेश । पैठ ।
३. मंथन । बेलोड़न ।
४. थहाना । खोज । छानबीन । जैसे-नगर भर अवगाहन कर डाला, कहीं लड़के का पता न लगा ।
५. चित्त धँसाना । लीन होकर विचार करना । जैसे—खूब अवगाहन करो, तब इस श्लोक का अर्थ खुलेगा । वि॰ दे॰ अवगाह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-गाहन n. immersion, bathing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (97,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवगाहः, --हनं 1 Bathing; सुभगसलिलावगाहाः Ś. 1. 3; अवगाहप्रस्थितमिव वनमहिषयूथं K. 29; सदावगाहक्षमवारिसंचयः Rs. 1. 1. --2 Plunging, immersing (in general); entering into; हुतभुगवगाहनसाहसिकां Dk. 16; परदेशावगाहनात् H. 3. 95; जलावगाहक्षणमात्रशांता R. 5. 47; दग्धानामवगाहनाय विधिना रम्यं सरो निर्मितं Ś. Til. {1} --3 (fig.) Mastering, learning, studying completely; सकलशास्त्रावगाहगंभीरबुद्धिः K. 56. --4 A place of bathing. --5 A bucket.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0177-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवगाहनं, क्ली, (अव + गाह + भावे ल्युट् ।) स्नान- करणं । तत्पर्य्यायः । अवगाहः २ वगाहः ३ मज्जनं ४ (“कन्दर्पबाणानलैर्दग्धानामवगाहनाय विधिना रम्यं सरो निर्म्मितम्” । इति शृङ्गार- तिलके ।) निमज्जनं ५ । डुव दिया नाओया इति भाषा । शिरःस्नानं । अम्भसि मज्जनं । यथा । अवगाहनन्तु चक्षुःकर्णनासिकामङ्गुलीमिरा- च्छाद्य कुर्य्यात् । “अङ्गुलीभिः पिधायैवं श्रोत्रदृङ्नासिमामुखं । निमज्जेत प्रतिस्रोतस्त्रिः पठेदघमर्षणं” ॥ इति समुद्रकरधृतात । अत्रानुद्धृते वारत्रय- मेवावगाहनं । “नाभिमात्रजले गत्वा कृत्वा केशान् द्विधा द्विजः । निरुध्य कर्णौ नासाञ्च त्रिःकृत्वो मज्जनं ततः” ॥ इति वामनपुराणात् । इत्याह्निकाचारतत्त्वं ॥ अन्यत् स्नानशव्दे द्रष्टव्यं ॥ * ॥ श्राद्धीयब्राह्मणस्य श्राद्धकर्त्तुरपि अवगाहनस्नानकर्त्तव्यत्वं । यथा गो- भिलः । “स्नातान् शुचीन् आचान्तान्” इत्यादि । स्नातान् अवगाहितान् न तु मन्त्रादिस्नातान् । स्वयमपि सूतकादिरहितः स्नातः । इति श्राद्ध- तत्त्वं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-122-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवगाहन" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवगाहनअवगाहन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गाहन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + गाह् + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवगाहन 📚 ➤ स्नान

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवगाहन 📚पानी में हलकर स्नान करना । निमज्जन🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अवगाहन: अव+गाह्+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें