🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:55:17 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवगाहन
avagāhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवगाहन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पानी में हलकर स्नान करना । निमज्जन । उ॰—शीतल जल में अवगाहन कर शैल शिला पर बैठ गया ।—प्रमे॰, पृ॰ ३१ । प्रवेश । पैठ ।
३. मंथन । बेलोड़न ।
४. थहाना । खोज । छानबीन । जैसे-नगर भर अवगाहन कर डाला, कहीं लड़के का पता न लगा ।
५. चित्त धँसाना । लीन होकर विचार करना । जैसे—खूब अवगाहन करो, तब इस श्लोक का अर्थ खुलेगा । वि॰ दे॰ अवगाह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-गाहन n. immersion, bathing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (97,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवगाहः, --हनं 1 Bathing; सुभगसलिलावगाहाः Ś. 1. 3; अवगाहप्रस्थितमिव वनमहिषयूथं K. 29; सदावगाहक्षमवारिसंचयः Rs. 1. 1. --2 Plunging, immersing (in general); entering into; हुतभुगवगाहनसाहसिकां Dk. 16; परदेशावगाहनात् H. 3. 95; जलावगाहक्षणमात्रशांता R. 5. 47; दग्धानामवगाहनाय विधिना रम्यं सरो निर्मितं Ś. Til. {1} --3 (fig.) Mastering, learning, studying completely; सकलशास्त्रावगाहगंभीरबुद्धिः K. 56. --4 A place of bathing. --5 A bucket.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0177-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवगाहनं, क्ली, (अव + गाह + भावे ल्युट् ।) स्नान- करणं । तत्पर्य्यायः । अवगाहः २ वगाहः ३ मज्जनं ४ (“कन्दर्पबाणानलैर्दग्धानामवगाहनाय विधिना रम्यं सरो निर्म्मितम्” । इति शृङ्गार- तिलके ।) निमज्जनं ५ । डुव दिया नाओया इति भाषा । शिरःस्नानं । अम्भसि मज्जनं । यथा । अवगाहनन्तु चक्षुःकर्णनासिकामङ्गुलीमिरा- च्छाद्य कुर्य्यात् । “अङ्गुलीभिः पिधायैवं श्रोत्रदृङ्नासिमामुखं । निमज्जेत प्रतिस्रोतस्त्रिः पठेदघमर्षणं” ॥ इति समुद्रकरधृतात । अत्रानुद्धृते वारत्रय- मेवावगाहनं । “नाभिमात्रजले गत्वा कृत्वा केशान् द्विधा द्विजः । निरुध्य कर्णौ नासाञ्च त्रिःकृत्वो मज्जनं ततः” ॥ इति वामनपुराणात् । इत्याह्निकाचारतत्त्वं ॥ अन्यत् स्नानशव्दे द्रष्टव्यं ॥ * ॥ श्राद्धीयब्राह्मणस्य श्राद्धकर्त्तुरपि अवगाहनस्नानकर्त्तव्यत्वं । यथा गो- भिलः । “स्नातान् शुचीन् आचान्तान्” इत्यादि । स्नातान् अवगाहितान् न तु मन्त्रादिस्नातान् । स्वयमपि सूतकादिरहितः स्नातः । इति श्राद्ध- तत्त्वं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-122-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवगाहन" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें