🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:42:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्नान
snāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्नान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शरीर को स्वच्छ करने या उसकी शिथि- लता दूर करने के लिये उसे जल से धोना, अथवा जल की बहती हुई धारा में प्रवेश करना । अवगाहन । नहाना । विशेष दे॰ नहाना १ ।
२. शरीर के अंगों को धूप या वायु के सामने इस प्रकार करना जिसमें उनके ऊपर उसका पूरा पूरा प्रभाव पड़े । जैसे,—आतपस्नान, वायुस्नान ।
३. पानी से धोकर साफ करना । जल से धोकर शुद्ध करना (को॰) ।
४. देवमूर्ति या विग्रह को नहलाना (को॰) ।
५. स्नानीय जल आदि वस्तुएँ । नहाने के काम में प्रयुक्त जल आदि पदार्थ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्नान n. (ifc. f(आ). ) bathing, washing, ablution, religious or ceremonial lustration (as of an idol &c.), bathing in sacred waters (considered as one of the six daily duties [cf. षट्-कर्मन्] or as an essential part of some ceremonial, esp. the ablutions performed by a Brahma-cārin on becoming a householder, cf. स्नातक), GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c. (IW. 242; RTL. 394 n. 1 &c.)
washing off, removal by washing, cleansing, BhP.
anything used in ablution (e.g. water, perfumed powder &c.), Kāv.; VarBṛS.; Vet.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1266,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्नानं [स्ना-भावे ल्युट्] 1 Bathing, washing, ablution, immersion in water; ततः प्रविशति स्नानोत्तीर्णः काश्यपः Ś. 4. --2 Purification by bathing, any religious or ceremonial ablution. --3 The ceremony of bathing or anointing an idol. --4 Anything used in ablution. --Comp. --अगारं a bath-room. --तृणं Kuśa-grass. --द्रोणी a bathing tub. --यात्रा the festival held on the full-moon day in the month of Jyeṣṭha. --वस्त्रं a bathing-garment; सकृत् किं पीडितं स्नानवस्त्रं मुंचेत् द्रुतं पयः H. 2. 106. --विधिः {1} the act of ablution. {2} the proper manner or rules of ablution.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1151-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्नान न० स्ना--भावे ल्युट् । १ शोधने २ अवगाहने ३ मज्जने च तच्च मन्त्रादिकारणभेदादष्टविधं आ० त० तत्प्रकार- भेदादिकं च दर्शितं यथा “दक्षः “चतुर्थे च तथा भागे स्नानार्थं मृदमाहरेत् । तिलपुष्पकुशादीनि स्नानार्थञ्चाकृत्रिमे जले” । कुर्य्यादिति शेषः । तथा च “अस्नात्वा चाप्यहुत्वा च भुङ्क्ते- ऽदत्त्वा च यो नरः । देवादीनामृणी भूत्वा नरकं प्रतिपद्यते” । “अस्नात्वा नाचरेत् कर्म जपहोमादि किञ्चन । लालास्वेदसमाकीर्णः शयनादुत्थितः पुमान् । अत्यन्तमलिनः कायो नवच्छिद्रसमन्वितः । स्रव- त्येव दिवारात्रौ प्रातःस्नानं विशोधनम् । प्रातःस्नानं प्रशसन्ति दृष्टादृष्टफ हि तत् । सरमर्हति पूतात्मा प्रातःस्नायी जपादिनाम् अज्ञानाद् यदि वा मोहात् रात्रौ दुश्चरितं कृतम्। प्रातः स्नानेन तत् सर्वं शोध- यन्ति द्विजातयः”! दृष्टं मलापकर्षादि अदृष्टं प्रत्य- वायपरीहारादि । प्रातः सूर्य्योदयात् प्राक्कालः “प्रातः स्नाय्यरुणकिरणग्रस्तां प्राचीमवलोक्य” इति विष्णूक्तेः । प्रातःस्नाने मध्याह्नस्नानधर्मातिदेशमाह कात्यायनः “यथाहनि तथाप्रातर्नित्यं स्नायादनातुरः । दन्तान् प्रक्षाल्य नद्यादौ गेहे चेत्तदमन्त्रवत्” । यथा तथेतिकर्त्तव्यतया । सा च “आचरेदुषसि स्नानं तर्प- येद्देवमानुषान्” इति जावाल्युक्ता । वैदिके कर्मणि वामहस्ते वहुतरकुशान् दक्षिणेन पवित्रं धारयेत् । तथा च छन्दोगपरिशिष्टम् “ह्रस्वाः प्रचरणीयाः स्युः कुशा दीर्घाश्च वर्हिषः । दर्भाः पवित्रमित्युक्तमतः सन्ध्या- दिकर्मसु । सव्यः सोपग्रहः कार्य्यो दक्षिणिः सपवित्रकः” । प्रचरणीयाः पार्वणपञ्चयज्ञादिकर्मानुष्ठानार्हाः । बर्हिषः यज्ञाद्यास्तरणार्थाः । यत स्तत्तत्कमंसु कुशविशेषा उक्ताः । अतः सन्ध्यादिकर्मसु अवस्थाविशेषशून्याः कुशाः पवित्रम् । सोपग्रहः बहुतरकुशयुक्तः सपवित्रको विशिष्टद्विदल- युक्तः । विशेषमाह स एव “अनन्तर्गर्भिणं साग्रं कौशं द्विदलमेव च । प्रादेशमात्रं विज्ञेयं पवित्रं यत्र कुत्र- चित्” । अनन्तर्गर्भिणं अन्तर्गर्भशून्यम् । तथा च शौनकः “अनन्तस्तरुणौ यौ तु कुशौ प्रादेशसम्मितौ । अनखच्छेदिनौ साग्रौ तौ पवित्राभिधायकौ” । “एतद- भावे कुशपत्रचतुष्टयं त्रय वा समुद्रकरधृतवचनात । तद् यथा “चतुर्भिर्दर्भपत्रैश्च त्रिभिर्द्वाभ्यामथापि वा । [] पवित्रं कारयेन्नित्यं प्रशस्तं सर्वकर्मसु” । विद्याकर- वाजपेयिधृतम् “पावत्रन्तु द्विजः कुर्य्यात् कुशपत्रद्वयेन वा । पत्रत्रयेण वा कार्य्यं नैकपत्रण कुत्रचित्” । एतद्दर्शनात् दर्भापवित्रमित्यत्रैवमपि व्याख्येयस् मार्कण्डेयः “सर्वकालं तिलैः स्नानं पुण्यं व्यासोऽव्र- वीन्मुनिः । श्रीकामः सर्वदा स्नानं कुर्वीतामलकैर्नरः । सप्तनीं नवमीञ्चैव पर्वकालञ्च वर्जयेत्” । विष्णुधर्मोत्तरे “त्वराक्रोधौ तथा वर्ज्यौ देवकर्मणि पण्डितैः । इक्षुरापः पयश्चैव ताम्बूलं फलमौषधम् । भक्षयित्वा तु कर्त्तव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः” । भविष्योत्तरे “स्नातुस्तु वरुणस्तेजो जुह्वतोऽग्निः श्रियं हरेत् । भुञ्जानस्य यम- स्त्वायुस्तस्मान्न व्याहरेत् त्रिषु” । स्नातुः स्नानं कुर्वतः । अशुचेरवगाहनानन्तरं स्नानमाह योगियाज्ञवल्क्यः “तू- ष्णीमेवावगाहेत यदा चेदशुचिर्नरः । आचम्य तु ततः पश्चात् स्नानं विधिवदाचरेत्” । वामनपुराणम् “ना- भिमात्रजले गत्वा कृत्वा केशान् द्विधा द्विजः । निरुध्य कर्णौ नासाञ्च त्रिःकृत्वो मज्जनं ततः” । तत्रैव वृद्ध- याज्ञवल्क्यः “स्रीतसां संमुखो मज्जेत् यत्रापः प्रव- हन्ति वै । स्थावरेषु गृहे चैव सूर्य्यसम्मुख आप्लवेत्” । हारीतः “नातुरो न भुक्त्वा न जीर्णवासा न बहुवासा न नग्नी नाश्नन् नावसक्थिको नाल
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्नानं, क्ली, (स्ना + ल्युट् ।) मज्जनम् । अव- गाहनम् । तत्पर्य्यायः । आप्लावः २ आप्लवः ३ । इत्यमरः । २ । ६ । १२१ ॥ अभिषेकः ४ इति शब्दरत्नावली ॥ उपस्पर्शनम् ५ सवनम् ६ सर्ज- नम् ७ । इति जटाधरः ॥ तदनुकल्पः सप्त- विधः । मान्त्रम् १ भौमम् २ आग्नेयम् ३ वाय- व्यम् ४ दिव्यम् ५ वारुणम् ६ मानसम् ७ । एतेषां विवरणं पश्चात् स्फुटीभविष्यति ॥ * ॥ अस्य गुणाः । “स्नानं पवित्रमायुष्यं श्रमस्वेदमलापहम् । शरीरबलसन्धानं केश्यमोजस्करं परम् ॥ उष्णाम्बुनाधःकायस्य परिषेको बलावहः । तेनैव तूत्तमाङ्गस्य बलकृत् केशचक्षुषोः ॥ विनिहन्ति शिरः स्नानं तृष्णाताल्वास्यशोष- णम् । मलोष्णपीडकाकण्डं शिरोरोगांश्च पैत्तिकान् ॥ मधुकामलकैः स्नानं पित्तघ्नं तिमिरापहम् । स्नानं वचाघनैरिष्टं श्लेष्मघ्नं तिमिरापहम् ॥ स्नानं कृष्णतिलैश्चापि चक्षुष्यमनिलापहम् । अस्नातस्य शरीरस्य उष्मा सर्व्वाङ्गगोचरः ॥ स्नानेनैकत्वमायाति तेन दीप्यति पावकः । स्नानमर्द्दि तनेत्रास्यकर्णरोगातिसारिषु ॥ आध्मानपीनसाजीर्णभुक्तवत्सु च गर्हितम् । दौर्गर्न्ध्यं गौरवं कण्डूं कच्छुं मलमरोचकम् । स्वेदं वीभत्सतां हन्ति शरीरपरिमार्ज्जनम् ॥” इति राजवल्लभः ॥ * ॥ अथ स्नानविधिः । दक्षः । “चतुर्थे च तथा भागे स्नानार्थं मृदमाहरेत् । तिलपुष्पकुशादीनि स्नानञ्चाकृत्रिमे जले ॥” कुर्य्यादिति शेषः । तथा च । “अस्नात्वा चाप्यहुत्वा च भुङ्क्तेऽदत्त्वा च यो नरः । देवादीनामृणी भूत्वा नरकं प्रतिपद्यते ॥” * ॥ [] अथ स्नानम् । दक्षः । “अस्नात्वा नाचरेत् कर्म्म जपहोमादि किञ्चन । लालास्वे दसमाकीर्णः शयनादुत्थितः पुमान् ॥ अत्यन्तमलिनः कायो नवच्छिद्रसमन्वितः । स्रवत्येव दिवारात्रौ प्रातःस्नानं विशोधनम् ॥ प्रातःस्नानं प्रशंसन्ति दृष्टादृष्टफलं हि तत् । सर्व्वमर्हति पूतात्मा प्रातःस्नायी जपादिकम् ॥ अज्ञानात् यदि वा मोहात् रात्रौ दुश्चरितं कृतम् । प्रातःस्नानेन तत् सर्व्वं शोधयन्ति द्विजातयः ॥” दृष्टं मलापकर्षादि अदृष्टं प्रत्यवायपरीहारादि ॥ प्रातः सूर्य्योदयात् प्राक्कालः । प्रातःस्नाय्यरुण- किरणग्रस्तां प्राचीमवलोक्य स्नायात् । इति विष्णूक्तेः ॥ * ॥ प्रातःस्नाने मध्याह्नस्नान- धर्म्मातिदेशमाह कात्यायनः । “यथाहनि तथा प्रातर्नित्यं स्नायादनातुरः । दन्तान् प्रक्षल्य नद्यादौ गेहे चेत्तदमन्त्रवत् ॥” यथा तथेतिकर्त्तव्यतया । सा च । “आचरेदुषसि स्नानं तर्पयेत् देवमानुषान् ।” इति जावाल्युक्ता ॥ वैदिके कर्म्मणि वामहस्ते बहुतरकुशान् दक्षि- णेन पवित्रं धारयेत् । मार्कण्डेयः । “सर्व्वकालं तिलैः स्नानं पुण्यं व्यासोऽब्रबीन्मुनिः श्रीकामः सर्व्वदा स्नानं कुर्व्वीतामलकैर्नरः । सप्तमीं नवमीञ्चैव पर्व्वकालञ्च वर्ज्जयेत् ॥” * ॥ विष्णुधर्म्मोत्तरे । “त्वराक्रोधौ तथा वर्ज्जौ देवकर्म्मणि पण्डितैः । इक्षुरापः पयश्चैव ताम्बूलं फलमौषघम् । भक्षयित्वा तु कर्त्तव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः ॥” भविष्योत्तरे । “स्नातुस्तु वरुणस्तेजो जुह्वतोऽग्निः श्रियं हरेत् भुञ्जानस्य यमस्त्वायुस्तस्मान्न व्याहरेत्त्रिषु ॥” स्नातुः स्नानं कुर्व्वतः । न व्याहरेत् न कथयेत् ॥ अशुचेरवगाहनानन्तरं स्नानमाह योगियाज्ञ- वल्क्यः । “तूष्णीमेवावगाहेत यदा स्यादशुचिर्नरः । आचम्य तु ततः पश्चात् स्नानं विधिवदाचरेत् ॥” वामनपुराणम् । “नाभिमात्रजले गत्वा कृत्वा केशान् द्विधा द्विजः । निरुध्य कर्णौ नासाञ्च त्रिकृत्वो मज्जनं ततः ॥” तत्रैव वृद्धयाज्ञवल्क्यः । “स्रोतसां संमुखो मज्जेत् यत्रापः प्रवहन्ति वै । स्थावरेषु गृहे चैव सूर्य्यसंमुख आप्लवेत् ॥” हारीतः । नातुरो न भुक्त्वा न जीर्णवासा न बहुवासा न नम्नो नाश्नन् नावसक्थिको नाल- ङ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्नान" आता है (21)
आप्लव स्नानमज्जन स्नान । नहानास्नपन नहाने की क्रिया । स्नानअभिषवण स्नानगाहन गोता लगाने की क्रीया । स्नानस्नय नहाने की क्रिया । स्नानउपमज्जन नहाना । स्नान । अवगाहनस्नात्र स्नान । नहानानित्यक्रिया नित्यकर्म । जैसे, शौच, स्नान, संध्या आदिअसनान पु संज्ञा पुं॰ नहाना । स्नानगुस्ल स्नान । यौ॰—गुस्लखानास्नायन स्नान । नहानाक्रियानिष्ठ स्नान, संध्या, तर्पण आदि नित्यकर्म करनेवालापूर्वाह्निक वह कृत्य जो दिन के पहले भाग में किया जाता हो । जैसे, स्नान, संध्या, पू…खोर बस्तियों की तंग गली । सँकरी गली । कूचाउपस्पर्श छूनापरिषेक सिंचाई । तर करनानिमज्जित डुबा हुई । मग्न । निमग्नसंक्षालना धोने की क्रिया । संक्षालनप्रातःकार्य वह काम जिसे प्रातःकाल करने का विधान है । प्रातःकृत्य । जैसे, शौच, स्ना…प्रातःकर्म वह कर्म जो प्रातःकाल किया जाता हो । सबेरे किए जानेवाले कृत्य । जैसे, श…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें