🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:14:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवग्रह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवग्रह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवग्रह

अर्थ: समस्त पद के घटक शब्दों को अलग अलग करना, सन्धिच्छेद करना

संस्कृत: वृष्टिविघातः, गजललाटम् · पर्याय: अवग्राह

व्युत्पत्ति: अव+ग्रह्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवग्रह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवग्रह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवग्रहःअवग्रहौअवग्रहाः
द्वितीयाअवग्रहम्अवग्रहौअवग्रहान्
तृतीयाअवग्रहेणअवग्रहाभ्याम्अवग्रहैः
चतुर्थीअवग्रहायअवग्रहाभ्याम्अवग्रहेभ्यः
पञ्चमीअवग्रहात् / अवग्रहाद्अवग्रहाभ्याम्अवग्रहेभ्यः
षष्ठीअवग्रहस्यअवग्रहयोःअवग्रहाणाम्
सप्तमीअवग्रहेअवग्रहयोःअवग्रहेषु
सम्बोधनहे अवग्रहहे अवग्रहौहे अवग्रहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवग्रह
अवग्रह
avagraha
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हाथी का माथा (2.8.38)
वर्षा का रुक जाना (सूखा) (1.3.13) अवग्राह
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-ग्रह m. separation of the component parts of a compound, or of the stem and certain suffixes and terminations (occurring in the Pada text of the Vedas), Prāt. &c.
the mark or the interval of such a separation, Prāt.
the syllable or letter after which the separation occurs, VPrāt.; Pāṇ. viii, 4, 26, the chief member of a word so separated, Prāt.
obstacle, impediment, restraint, PBr. &c.
mark of the elision of an initial अ
(= वर्ष प्रतिबन्ध, Pāṇ. iii, 3, 51) drought, Ragh.; Kathās.
nature, original temperament, L.
‘perception with the senses’, a form of knowledge, Jain.
an imprecation or term of abuse, L.
an elephant's forehead, L.
a herd of elephants, L.
an iron hook with which elephants are driven, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (97,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवग्रहः 1 Separation of the component parts of a compound, or of other grammatical forms. --2 The mark or interval of such a [] separation; समासेऽवग्रहो थस्वसमकालः. --3 The syllable or letter after which such separation occurs; ऋदवग्रहात् P. VIII. 4. 26. --4 A hiatus, absence of sandhi (as in धिक् तां च तं च मदनं च इमां च मां च instead of चेमांच) Bh. 2. 2. --5 The mark (') used to mark the elision of अ after ए and ओ. --6 Withholding of rain, drought, failure of rain; वृष्टिर्भवति शस्यानामवग्रहविशोषिणां R. 1. 62; रावणावग्रहक्लांतमिति वागमृतेन सः 10. 48; नभोनभस्ययोर्वृष्टिमवग्रह इवांतरे 12. 29; वृषेव सीतां तदवग्रहक्षतां Ku. 5. 61. --7 An obstacle, impediment, hindrance, restraint; संसार˚ Māl. 1 the bonds or fetters of worldly existence; प्रसह्य रक्षोभिरवग्रहं च Rām.; see अनवग्रह and निरवग्रह. --8 A herd of elephants. --9 The forehead of an elephant. --10 Nature, original temperament. --11 A sort of knowledge, a false idea. --12 Punishment (opp. अनुग्रह); अनुग्रहावग्रहयोर्विधाता Śi. 1. 71. --13 An imprecation, a term of abuse. --14 An iron hook with which elephants are driven.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0178-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवग्र(ग्रा)ह पु० अव + ग्रह--घ १ घञ् वा । १ वृष्टिजलप्रतिबन्धे “वृष्टिर्भवति शश्यानामवग्रहविशोषिणाम्” “रावणावग्रह- क्लान्तमिति वागमृतेन सः” । नभोनभस्ययोर्वृष्टिमवग्रह- इवान्तरे” इति च रघुः २ अनावृष्टौ च “वृषव सीतां तदवग्रह क्षताम्” कुमा० । ३ निग्रहे “स्वयं विधाता सुरदैत्यरक्षसा- मनुग्रहावग्रहयोर्यदृच्छया” माघः । व्याकरणोक्तेर्सन्धिरा- हित्यरूपे ४ विच्छेदे “इन्द्र्योसि विशौजाः य० १०, २८ मन्त्रे विडौजा इति प्राप्ते विशौजाश्छान्दन्द्रसमतएव पद कारो नावग्रहं चकार” वेददी० । ५ प्रतिबन्धमात्रे “अव- श्यभव्येष्वनवग्रहग्रहा यथा दिशा धावति वेघसः स्पृहा” नै० । ६ गजसमूहे हारा० ७ गजललाटे मेदि० । ८ स्वभावे त्रिका० अवग्राहस्तु ९ शापे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0418,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवग्रहः, पुं, (अव + ग्रह + घञ् ।) वृष्टिरोधः । (अनावृष्टिः । “वृष्टिर्भवति शस्यानामवग्रहविशोषिणाम्” । “नभोनभस्ययोर्वृष्टिमवग्रह इवान्तरे” ॥ इति रघुवंशे ।) प्रतिबन्धकः । हस्तिललाटं । इति मेदिनी ॥ गजसमूहः । इति हारावली ॥ स्वभावः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यदुक्तं, -- “तौ स्थास्यतस्ते नृपतेर्निदेशे परस्परावग्रहनिर्विकारौ” । इति मालविकाग्निमित्रनाटकम् ।) ज्ञानविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ शापः । इत्यमरटीकायां भर- तादयः ॥ (ग्रहणं । स्वीकारः । हरणं । अपसारणं । निरोधः । अवरोधः । “स रोचयामास परैश्च बन्धं प्रसह्य रक्षोभिवरग्रहञ्च” । इति रामायणे । अवान्तरपदसंज्ञां सूचयितुं पदपाठकाले किञ्चित्कालमवसानम् । अनादरः । निन्दासूचकवाक्यप्रयोगः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-123-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवग्रहअवग्रह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवग्रह 📚 ➤ समस्त पद के घटक शब्दों को अलग अलग करना, सन्धिच्छेद करना
संस्कृत: वृष्टिविघातः, गजललाटम् · पर्याय: अवग्राह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवग्रह 📚m. separation of the component parts of a compound, or of the stem and…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अवग्रह

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अवग्रह: अव+ग्रह्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें