🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:57:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवग्रह
avagraha
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हाथी का माथा (2.8.38)
वर्षा का रुक जाना (सूखा) (1.3.13) अवग्राह
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-ग्रह m. separation of the component parts of a compound, or of the stem and certain suffixes and terminations (occurring in the Pada text of the Vedas), Prāt. &c.
the mark or the interval of such a separation, Prāt.
the syllable or letter after which the separation occurs, VPrāt.; Pāṇ. viii, 4, 26, the chief member of a word so separated, Prāt.
obstacle, impediment, restraint, PBr. &c.
mark of the elision of an initial अ
(= वर्ष प्रतिबन्ध, Pāṇ. iii, 3, 51) drought, Ragh.; Kathās.
nature, original temperament, L.
‘perception with the senses’, a form of knowledge, Jain.
an imprecation or term of abuse, L.
an elephant's forehead, L.
a herd of elephants, L.
an iron hook with which elephants are driven, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (97,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवग्रहः 1 Separation of the component parts of a compound, or of other grammatical forms. --2 The mark or interval of such a [] separation; समासेऽवग्रहो थस्वसमकालः. --3 The syllable or letter after which such separation occurs; ऋदवग्रहात् P. VIII. 4. 26. --4 A hiatus, absence of sandhi (as in धिक् तां च तं च मदनं च इमां च मां च instead of चेमांच) Bh. 2. 2. --5 The mark (') used to mark the elision of अ after ए and ओ. --6 Withholding of rain, drought, failure of rain; वृष्टिर्भवति शस्यानामवग्रहविशोषिणां R. 1. 62; रावणावग्रहक्लांतमिति वागमृतेन सः 10. 48; नभोनभस्ययोर्वृष्टिमवग्रह इवांतरे 12. 29; वृषेव सीतां तदवग्रहक्षतां Ku. 5. 61. --7 An obstacle, impediment, hindrance, restraint; संसार˚ Māl. 1 the bonds or fetters of worldly existence; प्रसह्य रक्षोभिरवग्रहं च Rām.; see अनवग्रह and निरवग्रह. --8 A herd of elephants. --9 The forehead of an elephant. --10 Nature, original temperament. --11 A sort of knowledge, a false idea. --12 Punishment (opp. अनुग्रह); अनुग्रहावग्रहयोर्विधाता Śi. 1. 71. --13 An imprecation, a term of abuse. --14 An iron hook with which elephants are driven.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0178-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवग्र(ग्रा)ह पु० अव + ग्रह--घ १ घञ् वा । १ वृष्टिजलप्रतिबन्धे “वृष्टिर्भवति शश्यानामवग्रहविशोषिणाम्” “रावणावग्रह- क्लान्तमिति वागमृतेन सः” । नभोनभस्ययोर्वृष्टिमवग्रह- इवान्तरे” इति च रघुः २ अनावृष्टौ च “वृषव सीतां तदवग्रह क्षताम्” कुमा० । ३ निग्रहे “स्वयं विधाता सुरदैत्यरक्षसा- मनुग्रहावग्रहयोर्यदृच्छया” माघः । व्याकरणोक्तेर्सन्धिरा- हित्यरूपे ४ विच्छेदे “इन्द्र्योसि विशौजाः य० १०, २८ मन्त्रे विडौजा इति प्राप्ते विशौजाश्छान्दन्द्रसमतएव पद कारो नावग्रहं चकार” वेददी० । ५ प्रतिबन्धमात्रे “अव- श्यभव्येष्वनवग्रहग्रहा यथा दिशा धावति वेघसः स्पृहा” नै० । ६ गजसमूहे हारा० ७ गजललाटे मेदि० । ८ स्वभावे त्रिका० अवग्राहस्तु ९ शापे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0418,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवग्रहः, पुं, (अव + ग्रह + घञ् ।) वृष्टिरोधः । (अनावृष्टिः । “वृष्टिर्भवति शस्यानामवग्रहविशोषिणाम्” । “नभोनभस्ययोर्वृष्टिमवग्रह इवान्तरे” ॥ इति रघुवंशे ।) प्रतिबन्धकः । हस्तिललाटं । इति मेदिनी ॥ गजसमूहः । इति हारावली ॥ स्वभावः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यदुक्तं, -- “तौ स्थास्यतस्ते नृपतेर्निदेशे परस्परावग्रहनिर्विकारौ” । इति मालविकाग्निमित्रनाटकम् ।) ज्ञानविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ शापः । इत्यमरटीकायां भर- तादयः ॥ (ग्रहणं । स्वीकारः । हरणं । अपसारणं । निरोधः । अवरोधः । “स रोचयामास परैश्च बन्धं प्रसह्य रक्षोभिवरग्रहञ्च” । इति रामायणे । अवान्तरपदसंज्ञां सूचयितुं पदपाठकाले किञ्चित्कालमवसानम् । अनादरः । निन्दासूचकवाक्यप्रयोगः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-123-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें