🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:32:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवसन्न

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवसन्न

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवसन्न

अर्थ: बुझा हुआ, उपरत, मृत

व्युत्पत्ति: अवसद्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवसन्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अवसन्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवसन्न (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवसन्नःअवसन्नौअवसन्नाः
द्वितीयाअवसन्नम्अवसन्नौअवसन्नान्
तृतीयाअवसन्नेनअवसन्नाभ्याम्अवसन्नैः
चतुर्थीअवसन्नायअवसन्नाभ्याम्अवसन्नेभ्यः
पञ्चमीअवसन्नात् / अवसन्नाद्अवसन्नाभ्याम्अवसन्नेभ्यः
षष्ठीअवसन्नस्यअवसन्नयोःअवसन्नानाम्
सप्तमीअवसन्नेअवसन्नयोःअवसन्नेषु
सम्बोधनहे अवसन्नहे अवसन्नौहे अवसन्नाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवसन्न
अवसन्न
avasanna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवसन्न वि॰ [सं॰]
१. विषादप्राप्त । विषणा ।
२. विनाशोन्भुख । नष्ट होनेवाला ।
३. सुस्त । आलसी । स्वकार्यक्षम ।
४. मृत । गात (को॰) ।
५. समाप्त । निष्कासित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-सन्न mfn. sunk down, pressed down (as by a burden, BhP.; R. ii, 52, 22)
sunken (as eyes), Suśr.
(opposed to उत्-सन्न) deep (as a wound), Suśr.
languid, dispirited, distressed, unhappy, KātyŚr.; MBh. iv, 198, &c.
ended, terminated, Hit.
(as the eyesight; said of a blind person), Ragh. ix, 77
(in law) beaten in a cause.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (104,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवसन्न p. p. 1 Sunk down (fig. also), enervated, sinking, drooping; अतिप्रबलपिपासावसन्नानि K. 36; Śi. 15. 85; मदावसन्नहस्त Dk. 62 powerless. --2 Dispirited, sad, melancholy, unhappy; दधिकर्णोऽवसन्नो ब्रूते H. 2 lean, weakened. --3 Ended, terminated, gone off; अवसन्नतापमतमिस्रमभात् Śi. 9. 12 devoid of heat; अवसन्नायां रात्रौ H. 1. --4 Unable to do one's duty. --5 Lost, deprived of; पित्रोः सकाशमवसन्नदृशोर्निनाय R. 9. 77 who had lost their sight. --6 (In law) Non-suited, defeated.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0190-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवसन्न त्रि० अव + सद--कर्त्तरि क्त । १ विषादप्राप्ते २ विनाशो- न्मुखे “अवसन्नतापमतमिस्रमभात्” माघः । ३ स्वकार्य्याक्षमे च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0445,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवसन्नः, त्रि, (अव + सद + क्त ।) अवसादप्राप्तः । विषण्णः । यथा, -- “महिम्नः पारन्ते परमविदुषो यद्यसदृशी स्तुतिर्ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिरः । अथावाच्यः सर्व्वस्वमतिपरिणामावधि गृणन् ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः” ॥ इति पुष्पदन्तकृतशिवस्तोत्रं । अपि च । “आचारेणावसन्नोऽपि पुनः प्रार्थयते यदि” । इति व्यवहारतत्त्वं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-129-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवसन्न" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवसन्नअवसन्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अवसन्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवसन्न 📚 ➤ बुझा हुआ, उपरत, मृत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवसन्न 📚विषादप्राप्त । विषणा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अवसन्न: अवसद्+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬